توجه و تمرکز در کودکان

توجه و تمرکز چیست؟

توجه یعنی توانایی متمرکز شدن روی یک محرک یا یک کار مشخص. تمرکز یعنی توانایی حفظ همین توجه در طول زمان. این دو با هم به کودک کمک می‌کنند کاری را از ابتدا تا انتها انجام دهد.

به زبان ساده، توجه مهارت شروع کردن یک کار است و تمرکز مهارت ماندن روی آن. وقتی این دو با هم کار نکنند، کودک ممکن است کاری را شروع کند اما خیلی زود رهایش کند.

در کاردرمانی، دشواری‌های توجه را یک حوزه مهارتی می‌دانیم، نه یک تشخیص. متخصص ما توجه را در کنار حوزه‌های دیگر، مثل پردازش حسی، برنامه‌ریزی حرکتی و خودتنظیمی، بررسی می‌کند.

مهارت‌های توجه از بدو تولد ثابت نیستند؛ با بالا رفتن سن و حمایت درست رشد می‌کنند. برای همین، دشواری‌ای که زود دیده شود می‌تواند با درمان هدفمند پیشرفت زیادی کند و فرزندتان با اعتمادبه‌نفس بیشتری در زندگی مدرسه شرکت کند.

دشواری‌های توجه اغلب همراه با دشواری‌های یکپارچگی حسی دیده می‌شوند، چون دریافت محرک حسی بیش از حد یا کمتر از حد می‌تواند تمرکز را سخت کند. صفحه درمان یکپارچگی حسی توضیح بیشتری می‌دهد.

مدت توجه در هر سن

کودکان در حدود ۳ تا ۴ سالگی معمولاً می‌توانند ۵ تا ۱۰ دقیقه روی یک فعالیت جذاب تمرکز کنند. در حدود ۵ تا ۶ سالگی این زمان می‌تواند به ۱۰ تا ۱۵ دقیقه برسد و در دبستان به ۱۵ تا ۲۵ دقیقه.

این زمان‌ها به جذابیت کار و انرژی فرزندتان در آن لحظه بستگی دارد، پس تفاوت‌های کوچک طبیعی است. مدت توجهی که برای سن فرزندتان به‌طور آشکار کوتاه باشد می‌تواند دلیلی برای ارزیابی باشد. از حدود ۷ سالگی، مدت توجه کم‌کم بیشتر می‌شود و کودکان می‌توانند یک ساعت درسی کامل را پشت سر بگذارند.

نشانه‌ها کدام‌اند؟

نشانه‌های رایج شامل حواس‌پرت شدن به محض شروع کار، رفتن سریع از یک اسباب‌بازی به اسباب‌بازی دیگر و بی‌قراری مداوم هنگام کارهای پشت میز است. الگوی دیگری که باید به آن توجه کرد، دشواری در گوش دادن به دستورها تا آخر و جا انداختن مراحل است.

بعضی کودکان در صبر کردن برای نوبت، همراه شدن با فعالیت‌های گروهی یا برگشتن به یک کار به‌طور آشکار مشکل دارند. اینکه کودک در جاهای پرسروصدا یا شلوغ باز هم بیشتر حواسش پرت شود هم رایج است.

نشانه‌ها با سن تغییر می‌کنند. در سال‌های پیش‌دبستانی، رفتن سراغ فعالیت تازه پیش از تمام کردن فعالیت قبلی بیشتر به چشم می‌آید. نزدیک به دبستان، فراموش کردن دستورها، دشواری در تمام کردن تکلیف و از دست دادن تمرکز هنگام امتحان بیشتر توجه را جلب می‌کند.

وقتی کودک خسته یا هیجان‌زده است، مدت توجهش می‌تواند باز هم کوتاه‌تر شود. به همین دلیل بعضی کودکان کم‌کم از فعالیت‌هایی که توجه طولانی لازم دارند دوری می‌کنند.

علت دشواری‌های توجه چیست؟

دشواری‌های توجه معمولاً از ضعف در پردازش حسی، خودتنظیمی و برنامه‌ریزی حرکتی می‌آیند. کودکی که محرک حسی بیش از حد دریافت می‌کند ممکن است متوجه هر صدا و حرکتی در اطرافش شود و در تمرکز روی کار اصلی مشکل داشته باشد.

خواب ناکافی، وعده‌های غذایی نامنظم و زمان طولانی جلوی صفحه‌نمایش هم می‌توانند مدت توجه را کوتاه کنند. دشواری‌های توجه اغلب همراه با دشواری‌های ادراک بینایی یا حرکتی ظریف دیده می‌شوند؛ برای همین متخصص ما هنگام ارزیابی این هم‌پوشانی‌های احتمالی را بررسی می‌کند. صفحه مهارت‌های حرکتی ظریف توضیح بیشتری می‌دهد.

در بعضی کودکان، دشواری‌های توجه در کارهای نوشتنی روشن‌تر می‌شود، چون نوشتن هم‌زمان به مهارت‌های حرکتی و توجه نیاز دارد. برای اطلاعات بیشتر درباره این موضوع، صفحه مشکلات دست‌خط (نارسانویسی) را ببینید.

چه زمانی باید کمک بگیرید؟

اگر مدت توجه فرزندتان به‌طور آشکار از هم‌سالانش کوتاه‌تر است و این روی زندگی روزمره، پیشرفت درسی یا دوستی‌هایش اثر می‌گذارد، وقت ارزیابی است. معلمی که مدام مشاهده‌هایی در این باره با شما در میان می‌گذارد هم نشانه مهم دیگری است.

بعضی خانواده‌ها ترجیح می‌دهند صبر کنند و ببینند. اما مهارت‌های توجه هم، مثل دیگر مهارت‌های یادگیری، ممکن است با گذشت زمان خودبه‌خود بهتر نشوند. اگر به محض نگرانی برای ارزیابی اولیه اقدام کنید، هر تأخیری به حداقل می‌رسد.

ارزیابی هیچ فشاری به فرزندتان نمی‌آورد؛ یک مشاهده آرام است که نشان می‌دهد کدام مهارت‌ها قوی‌اند و کدام به حمایت نیاز دارند. در صورت نیاز، متخصص ما ممکن است شما را به متخصص دیگری هم ارجاع دهد.

درمان چطور انجام می‌شود؟

در اولین دیدار، متخصص ما نیمرخ پردازش حسی، مهارت‌های خودتنظیمی و مدت توجه فرزندتان را بررسی می‌کند. این کار را از راه مشاهده، فعالیت‌های مبتنی بر بازی و گفت‌وگو با شما انجام می‌دهیم، نه با آزمون‌های استاندارد. بر این اساس، یک برنامه درمانی فردی آماده می‌کنیم.

درمان معمولاً با فعالیت‌های حرکتی شروع می‌شود که نیازهای حسی را متعادل می‌کنند و سپس قدم‌به‌قدم به کارهای پشت میز می‌رسد که توجه لازم دارند. متخصص ما روش‌های مبتنی بر بازی را ترجیح می‌دهد که برای فرزندتان جالب باشد تا انگیزه در هر مرحله بالا بماند.

هر جلسه در مرکز ما ۴۰ دقیقه طول می‌کشد و متخصص ما معمولاً هفته‌ای یک یا دو جلسه پیشنهاد می‌کند. بعضی کودکان دشواری‌های ادراک بینایی هم دارند؛ در این صورت صفحه ادراک بینایی هم می‌تواند کمک کند.

با پیش رفتن جلسات، متخصص ما مهارت‌های تازه را به کارهایی شبیه تکلیف‌های مدرسه منتقل می‌کند. این کمک می‌کند فرزندتان آنچه را یاد می‌گیرد به کلاس ببرد. گاهی والدین را هم به جلسات دعوت می‌کنیم، چون قدم‌های کوچک در خانه اثر درمان را قوی‌تر می‌کند. پیشرفت را به‌طور منظم بازبینی می‌کنیم و در صورت نیاز اهداف را به‌روز می‌کنیم.

روش‌هایی که در درمان به کار می‌بریم

متخصص ما اول یک «رژیم حسی» متناسب با نیمرخ حسی فرزندتان طراحی می‌کند؛ یعنی استراحت‌های حرکتی کوتاهی که در طول روز گنجانده می‌شوند و دستگاه عصبی فرزندتان را برای کار آماده می‌کنند. به این ترتیب فرزندتان پیش از شروع کاری که توجه لازم دارد، از نظر جسمی آماده است.

تمرین‌های توجه مبتنی بر بازی بخش کلیدی دیگری از درمان است. بازی‌هایی که در آن فرزندتان رنگ یا شکل مشخصی را پیدا می‌کند، توجه انتخابی را هدف می‌گیرند. بازی‌هایی که در آن‌ها باید هم‌زمان دو قاعده را رعایت کرد، توجه تقسیم‌شده را هدف می‌گیرند. متخصص ما با پیشرفت فرزندتان سطح دشواری را قدم‌به‌قدم بالا می‌برد.

زمان‌سنج‌های دیداری و کارت‌های مرحله‌به‌مرحله هم در درمان رایج‌اند. این ابزارها به فرزندتان نشان می‌دهند چقدر وقت مانده و در کدام مرحله است. به این ترتیب «توجه»، که مفهومی انتزاعی است، به چیزی تبدیل می‌شود که کودک بتواند آن را بفهمد.

زبان جلسات و کودکان دوزبانه

اگر در استانبول زندگی می‌کنید و در خانه فارسی صحبت می‌کنید، بدانید که جلسات توجه و تمرکز در کاردرمانی به زبان ترکی یا انگلیسی برگزار می‌شود؛ جلسه به زبان فارسی یا درمانگر فارسی‌زبان نداریم. دیدارهای خانواده و گزارش‌های پیشرفت هم به ترکی یا انگلیسی است.

زبان و توجه ارتباط نزدیکی با هم دارند. کودکی که هنوز در حال یادگیری زبان کلاس است، ممکن است فقط به این دلیل که دستوری را کامل نفهمیده، حواس‌پرت به نظر برسد. این اتفاق ممکن است وقتی بیفتد که کودک تازه به مدرسه‌ای رفته که به زبانی درس می‌دهد که هنوز آن را یاد می‌گیرد؛ برای مثال کودکی که در خانه فارسی صحبت می‌کند و در مدرسه ترکی یا انگلیسی می‌شنود.

برای همین زبان و توجه را با هم بررسی می‌کنیم. برای کودکانی که در خانه فارسی صحبت می‌کنند، زبان جلسات را با توجه به مدرسه و زندگی روزمره کودک، همراه با خانواده انتخاب می‌کنیم. برای کودکانی که با ترکی و انگلیسی بزرگ می‌شوند، جلسات دوزبانه ترکی و انگلیسی هم داریم که بر اساس نیمرخ زبانی فرزندتان برنامه‌ریزی می‌شود. وقتی زبان به بررسی دقیق‌تری نیاز دارد، متخصص ما با تیم گفتاردرمانی ما همکاری می‌کند. صفحه کودکان دوزبانه توضیح بیشتری می‌دهد.

همه جلسات حضوری و در مرکز ما در بیکنت، بیوک‌چکمجه (استانبول)، درست در مرز بیلیک‌دوزو برگزار می‌شود. پذیرای خانواده‌هایی از سراسر غرب استانبول هستیم، از جمله بیلیک‌دوزو، اسنیورت، باغچه‌شهیر و آوجیلار. می‌توانید از طریق واتس‌اپ به انگلیسی یا ترکی برای ما پیام بفرستید. برای اطلاعات بیشتر صفحه مناطق تحت پوشش را ببینید.

توجه و موفقیت در مدرسه

توجه و تمرکز پایه پیروی از دستورها در کلاس، تمام کردن تکلیف و موفقیت در امتحان است. برای همین، کودکی که دشواری توجه دارد ممکن است حتی در موضوعی که خوب بلد است نمره پایینی بگیرد.

با گذشت زمان، بعضی کودکان بعد از تذکرهای پی‌درپی یا عقب افتادن، اعتمادبه‌نفسشان را از دست می‌دهند. حمایت زودهنگام هم از پیشرفت درسی و هم از اعتمادبه‌نفس محافظت می‌کند.

دشواری‌های توجه می‌تواند روی دوستی‌ها هم اثر بگذارد، چون صبر کردن برای نوبت در بازی‌های گروهی یا گوش دادن به یک دوست هم توجه لازم دارد. برای همین تقویت مهارت‌های توجه نه فقط برای مدرسه، بلکه برای رشد اجتماعی هم مهم است.

کودکی که در کلاس زیاد تذکر می‌شنود ممکن است کم‌کم تمایلی به مشارکت نداشته باشد و این فرصت‌های یادگیری را باز هم کمتر می‌کند. حمایت زودهنگام می‌تواند این چرخه را بشکند تا فرزندتان دوباره با اعتمادبه‌نفس در کلاس شرکت کند.

چطور می‌توانید در خانه از فرزندتان حمایت کنید؟

میز تکلیف را از تصویرها و سروصداهای حواس‌پرت‌کن خالی کنید. این کار به فرزندتان کمک می‌کند تمرکزش را روی کار بگذارد. تقسیم کارها به بخش‌های کوتاه، با استراحت‌های حرکتی کوتاه در میانشان، هم می‌تواند مدت توجه را بیشتر کند.

به‌جای یک کار طولانی، هدف‌های کوچکی بگذارید که فرزندتان بتواند به آن‌ها برسد. این کار از انگیزه محافظت می‌کند. برای مثال، «اول پنج سؤال اول را جواب بده» بهتر از «تکلیفت را تمام کن» جواب می‌دهد. یک زمان‌سنج هم می‌تواند به فرزندتان کمک کند زمان را به شکلی ملموس ببیند و تمرکزش را با آن تنظیم کند.

محدود کردن زمان صفحه‌نمایش و اضافه کردن بازی‌های حرکتی بیشتر، راه ساده دیگری برای حمایت از توجه است. بعد از ارزیابی، متخصص ما تمرین‌هایی برای فرزندتان پیشنهاد می‌کند تا دستاوردهای درمان در خانه هم تقویت شود.

تشویق کوتاه و روشن بعد از اینکه فرزندتان کاری را تمام کرد، تلاشش برای متمرکز ماندن را تقویت می‌کند. ساعت خواب منظم و وعده‌های غذایی متعادل هم کمک می‌کند توجه در طول روز ثابت بماند.