مهارت‌های مراقبت از خود در کودکان

مهارت‌های مراقبت از خود چیست؟

مهارت‌های مراقبت از خود کارهای روزمره‌ای مثل پوشیدن و درآوردن لباس، غذا خوردن، مسواک زدن، شستن دست‌ها و شانه کردن مو را در بر می‌گیرند. این مهارت‌ها بسیاری از مهارت‌های کوچک‌تر را کنار هم می‌آورند، از جمله کنترل حرکتی ظریف، برنامه‌ریزی و به خاطر سپردن مراحل به ترتیب درست.

وقتی این مهارت‌ها ضعیف باشند، کودک ممکن است در کارهایی که هم‌سالانش به‌تنهایی انجام می‌دهند، همچنان به کمک بزرگسال نیاز داشته باشد. این فقط روی برنامه روزانه خانواده اثر نمی‌گذارد، بلکه مستقیماً روی اعتمادبه‌نفس کودک هم اثر دارد.

مهارت‌های مراقبت از خود از بدو تولد ثابت نیستند و با بالا رفتن سن و تمرین منظم رشد می‌کنند. پس دشواری‌ای که زود دیده شود، با درمان هدفمند می‌تواند تا حد زیادی بهتر شود و فرزندتان با اعتمادبه‌نفس بیشتری در زندگی روزمره شرکت کند.

در ارزیابی، متخصص ما رشد فرزندتان را به‌صورت کلی بررسی می‌کند، چون دشواری‌های مراقبت از خود اغلب همراه با دشواری در مهارت‌های حرکتی ظریف دیده می‌شوند. صفحه مهارت‌های حرکتی ظریف توضیح بیشتری می‌دهد.

رشد بر اساس سن

حدود ۲ تا ۳ سالگی، کودکان معمولاً شروع می‌کنند با قاشق خودشان غذا بخورند و لباس‌های ساده را دربیاورند. در شستن دست‌ها هم شرکت می‌کنند و در طول کار کمک می‌خواهند. حدود ۳ تا ۴ سالگی، اولین تلاش‌ها با بست‌هایی مثل دکمه و زیپ دیده می‌شود. بیشتر کودکان در این سن می‌توانند زیر نظر بزرگسال مسواک بزنند.

حدود ۴ تا ۵ سالگی، لباس پوشیدن به‌تنهایی، پوشیدن کفش و غذا خوردن با چنگال روشن‌تر می‌شود. حدود ۵ تا ۶ سالگی، انتظار می‌رود کودکان بند کفششان را ببندند، موهایشان را شانه کنند و برنامه بهداشتی را کاملاً به‌تنهایی انجام دهند. این بازه‌ها راهنمایی کلی‌اند و تفاوت‌های کوچک طبیعی است. حدود ۶ تا ۷ سالگی، بیشتر کودکان می‌توانند کارهای صبحگاهی را به‌تنهایی انجام دهند. آن‌ها در سازمان دادن کارها، مثل جمع کردن کیف مدرسه، هم پیشرفت می‌کنند.

نشانه‌ها کدام‌اند؟

نشانه‌های رایج شامل یاد گرفتن لباس پوشیدن آشکارا دیرتر از هم‌سالان و دشواری مداوم با بست‌هایی مثل دکمه و زیپ است. ممکن است نگه داشتن قاشق یا چنگال برای فرزندتان سخت باشد و غذا را زیاد بریزد.

الگوی دیگری که باید به آن توجه کرد، دشواری در به خاطر سپردن ترتیب کارهایی مثل مسواک زدن یا شستن دست‌ها و تلاش برای فرار از این کارهاست. بعضی کودکان به بافت لباس‌ها خیلی حساس‌اند و از پوشیدن بعضی لباس‌ها سر باز می‌زنند.

کندی در کارهایی که به همکاری دو دست نیاز دارند، مثل بستن بند کفش یا بالا کشیدن زیپ، هم رایج است. به خاطر همین دشواری‌ها، ممکن است کودک از انجام کارها به‌تنهایی دوری کند و به‌جای آن مدام کمک بخواهد.

نشانه‌ها با سن تغییر می‌کنند. در سال‌های پیش‌دبستانی، بی‌میلی به لباس پوشیدن یا غذا خوردن مستقل بیشتر به چشم می‌آید. نزدیک به دبستان، دشواری در بستن بند کفش، جمع کردن کیف مدرسه و انجام برنامه بهداشتی به‌تنهایی بیشتر توجه را جلب می‌کند.

علت دشواری‌های مراقبت از خود چیست؟

دشواری‌های مراقبت از خود معمولاً از ضعف در مهارت‌های حرکتی ظریف، استفاده هم‌زمان از دو دست و برنامه‌ریزی کارها به ترتیب می‌آیند. حساسیت حسی هم عامل مهم دیگری است. بعضی کودکان به بافت لباس، حس مسواک در دهان یا دمای آب شدیدتر از حد انتظار واکنش نشان می‌دهند.

وقتی بزرگسالان همیشه کارها را به‌جای کودک انجام می‌دهند، استقلال ممکن است کندتر رشد کند، چون فرصت تمرین کمتر است. دشواری‌های مراقبت از خود اغلب همراه با دشواری‌های یکپارچگی حسی هم دیده می‌شوند؛ برای همین متخصص ما در ارزیابی این هم‌پوشانی‌های احتمالی را بررسی می‌کند. صفحه درمان یکپارچگی حسی توضیح بیشتری می‌دهد.

دشواری‌های برنامه‌ریزی حرکتی هم مستقیماً روی مراقبت از خود اثر دارند. کارهایی مثل لباس پوشیدن به چند مرحله با ترتیب درست نیاز دارند. فراموش کردن یک مرحله یا انجام مراحل با ترتیب نادرست می‌تواند مانع تمام کردن کار شود.

سابقه زودرس به دنیا آمدن یا تأخیر رشدی هم می‌تواند مهارت‌های مراقبت از خود را از انتظارات سنی عقب نگه دارد. در این موارد، دشواری‌های مراقبت از خود معمولاً همراه با تأخیر در حوزه‌های دیگر دیده می‌شوند؛ پس ارزیابی کامل اهمیت دارد.

چه زمانی باید کمک بگیرید؟

اگر فرزندتان آشکارا از هم‌سالانش عقب است یا به‌شدت در برابر کارهای مراقبت از خود مقاومت می‌کند، وقت ارزیابی است. معلم مهدکودک یا پیش‌دبستانی که پیوسته در این باره مشاهداتش را با شما در میان می‌گذارد هم نشانه مهم دیگری است.

بعضی خانواده‌ها ترجیح می‌دهند صبر کنند و ببینند. اما مهارت‌های مراقبت از خود هم، مثل مهارت‌های دیگر، ممکن است با گذشت زمان خودبه‌خود بهتر نشوند. درخواست ارزیابی اول به محض اینکه نگرانی پیدا کردید، هر تأخیری را به حداقل می‌رساند.

ارزیابی هیچ فشاری به فرزندتان وارد نمی‌کند. یک مشاهده آرام است که نشان می‌دهد کدام مهارت‌ها قوی‌اند و کدام به حمایت نیاز دارند. در صورت نیاز، متخصص ما ممکن است شما را به متخصص دیگری هم ارجاع دهد.

درمان چطور پیش می‌رود؟

در اولین دیدار، متخصص ما مهارت‌های حرکتی ظریف فرزندتان، همکاری دو دست و واکنش او به محرک‌های حسی را بررسی می‌کند. این کار را از راه مشاهده، فعالیت‌های مبتنی بر بازی و گفت‌وگو با شما انجام می‌دهیم، نه با آزمون‌های استاندارد. بر این اساس، برنامه درمانی فردی آماده می‌کنیم.

درمان معمولاً هر کار را به مراحل کوچک تقسیم می‌کند. برای مثال، لباس پوشیدن ممکن است با رد کردن یک دست از آستین شروع شود و قدم‌به‌قدم به کل کار برسد. در صورت نیاز، متخصص ما از ابزارهای کمکی یا راهنماهای تصویری مرحله‌به‌مرحله هم استفاده می‌کند. اگر حساسیت حسی پررنگ باشد، درمان با فعالیت‌های تدریجی شروع می‌شود که این واکنش‌ها را ملایم‌تر می‌کنند. به این ترتیب فرزندتان بدون ناراحتی به بافت‌ها و تجربه‌های تازه عادت می‌کند. متخصص ما از روش‌های چندحسی هم استفاده می‌کند: اول کار را با کلمات توضیح می‌دهد، بعد آن را نشان می‌دهد و در آخر قدم‌به‌قدم همراه فرزندتان انجامش می‌دهد.

هر جلسه در مرکز ما ۴۰ دقیقه طول می‌کشد و متخصص ما معمولاً هفته‌ای یک یا دو جلسه پیشنهاد می‌کند. بعضی کودکان دشواری‌های بینایی-فضایی هم دارند. در این صورت، صفحه ادراک بینایی ما هم می‌تواند کمک کند.

با پیشرفت جلسات، متخصص ما مهارت‌های تازه را به کارهایی شبیه برنامه‌های روزمره خانه منتقل می‌کند. این به فرزندتان کمک می‌کند آنچه را یاد می‌گیرد به زندگی روزمره ببرد. هر از گاهی والدین را به جلسات دعوت می‌کنیم، چون قدم‌های کوچک در خانه اثر درمان را بیشتر می‌کند. پیشرفت را به‌طور منظم بررسی می‌کنیم و در صورت نیاز اهداف را به‌روز می‌کنیم.

جلسات به زبان ترکی یا انگلیسی و جلسات دوزبانه

مرکز ما پذیرای خانواده‌هایی از زبان‌ها و ملیت‌های مختلف است که در استانبول زندگی می‌کنند. جلسات درمان مهارت‌های مراقبت از خود به زبان ترکی یا انگلیسی برگزار می‌شود و جلسه به زبان فارسی یا درمانگر فارسی‌زبان نداریم. دیدارهای خانواده و گزارش‌های پیشرفت هم به ترکی یا انگلیسی است و می‌توانید از طریق واتس‌اپ به انگلیسی یا ترکی برای ما پیام بفرستید.

برای کودکانی که با ترکی و انگلیسی بزرگ می‌شوند، جلسات دوزبانه ترکی و انگلیسی داریم که بر اساس نیمرخ زبانی فرزندتان برنامه‌ریزی می‌شود. برای کودکانی که در خانه فارسی صحبت می‌کنند، زبان جلسات را با توجه به مدرسه و زندگی روزمره کودک، همراه با خانواده انتخاب می‌کنیم. کارهای مراقبت از خود پر از کلمه‌های روزمره است، مثل آستین، زیپ، دکمه و مسواک. در جلسه هر کار را با کلمه‌های ترکی یا انگلیسی‌ای تمرین می‌کنیم که فرزندتان در مدرسه یا مهدکودک می‌شنود و شما می‌توانید در خانه همان کار را با کلمه‌های فارسی تکرار کنید.

فهرست‌های تصویری مرحله‌به‌مرحله به هر زبانی کار می‌کنند؛ برای همین پل خوبی میان خانه، مدرسه و درمان می‌سازند. صفحه کودکان دوزبانه ما درباره بزرگ شدن با چند زبان توضیح بیشتری می‌دهد.

همه جلسات به‌صورت حضوری در مرکز ما در بیکنت، بیوک‌چکمجه (استانبول)، درست در مرز بیلیک‌دوزو برگزار می‌شود. خانواده‌هایی از سراسر غرب استانبول، از جمله بیلیک‌دوزو، اسنیورت، باغچه‌شهیر و آوجیلار، به ما مراجعه می‌کنند.

مراقبت از خود، زندگی اجتماعی و مدرسه

در مهدکودک و دبستان از کودکان انتظار می‌رود کارهایی مثل شستن دست‌ها بعد از دستشویی، پوشیدن کاپشن یا خوردن ناهار را به‌تنهایی انجام دهند. نیاز مداوم به کمک بزرگسال در این کارها می‌تواند باعث شود کودک احساس کند با بقیه کلاس فرق دارد.

با گذشت زمان، بعضی کودکان خودشان را با هم‌سالانشان مقایسه می‌کنند و اعتمادبه‌نفسشان را از دست می‌دهند. حمایت زودهنگام هم از سازگاری اجتماعی و هم از اعتمادبه‌نفس محافظت می‌کند و به فرزندتان کمک می‌کند راحت‌تر با برنامه مدرسه کنار بیاید.

مراقبت مستقل از خود به کودک کمک می‌کند هم‌پای دوستانش در فعالیت‌ها شرکت کند. برای مثال، در اردوها یا باشگاه‌های ورزشی، پوشیدن و درآوردن لباس به‌تنهایی شرکت کردن را آسان‌تر می‌کند. پس مهارت‌های مراقبت از خود فقط برای مدرسه نیستند و برای رشد اجتماعی هم اهمیت دارند.

نیاز به عوض کردن سریع لباس پیش و پس از زنگ ورزش، این مهارت را در مدرسه مهم‌تر هم می‌کند. کودکی که کندتر از هم‌سالانش است، ممکن است بخشی از وقت کلاس را از دست بدهد یا چون نمی‌تواند هم‌پای هم‌کلاسی‌هایش پیش برود، احساس کند عقب مانده است.

چطور می‌توانید در خانه از فرزندتان حمایت کنید؟

صبح‌ها وقت کافی بگذارید تا فرزندتان بتواند با سرعت خودش تمرین کند، نه با عجله. تقسیم کردن کار به مراحل کوچک هم یادگیری را آسان‌تر می‌کند: مثلاً اول جوراب، بعد کفش. در صبح‌های شلوغ روزهای کاری، انتظار انجام کامل کار را نداشته باشید. تمرین در زمان‌های آرام‌تر، مثل آخر هفته، یادگیری را سریع‌تر می‌کند.

به‌جای اصلاح کردن فرزندتان، موفقیت‌های کوچکش را ببینید و آن‌ها را بلند به زبان بیاورید. این کار انگیزه را قوی نگه می‌دارد. متخصص ما بعد از ارزیابی، تمرین‌هایی مخصوص فرزندتان پیشنهاد می‌کند تا دستاوردهای درمان در خانه هم تقویت شود.

یک فهرست تصویری مرحله‌به‌مرحله به فرزندتان کمک می‌کند کار را به خاطر بسپارد و آن را به‌تنهایی دنبال کند. برای مثال، می‌توانید کارهای دستشویی و شست‌وشو را با تصویر نشان دهید. تمرین بدون عجله هم یادگیری را آسان‌تر می‌کند.

لباس‌هایی انتخاب کنید که پوشیدن و درآوردنشان آسان است، با پارچه کشی و بست‌های ساده. می‌توانید به‌مرور چالش را بیشتر کنید، مثلاً با کفش‌های چسبی شروع کنید و بعدها سراغ کفش‌های بنددار بروید. آماده شدن از شب قبل هم کمک می‌کند. انتخاب لباس فردا در شب، عجله صبح را کم می‌کند و به فرزندتان فرصت می‌دهد خودش انتخاب کند. برای ایده‌های بیشتر، مقاله لباس پوشیدن مستقل را بخوانید.