Yemek Seçen Çocuk: Seçicilik mi, Duyusal Sorun mu?

Yemek seçen çocukların çoğu inat etmez. Aksine bu çocuklarda tat, koku ve doku duyuları farklı çalışır. Aşağıda normal seçiciliğin duyusal yeme sorunundan farkını, kırmızı bayrakları ve evdeki altı adımlı planı anlatıyoruz.

Sofra her akşam aynı sahneye döner. Anne yeni bir yemek koyar, çocuk ise tabağa bakmadan iter. Öncelikle şunu belirtelim: çocuk sizi zorlamak istemez.

Yemek Seçen Çocuk Ne Demektir?

Yemek seçen çocuk, dar bir besin listesiyle beslenen ve yeni tatları reddeden çocuktur. Uzmanlar bu davranışa seçici yeme adını verir. Ayrıca çoğu ailede tablo iki yaş civarında başlar.

Araştırmacılar okul öncesi çocukların yaklaşık dörtte birinde bu davranışı gözlemler. Ancak bu grubun büyük kısmı zamanla normale döner. Öte yandan küçük bir grup çocukta seçicilik yıllarca sürer.

İşte ayrım tam bu noktada değer kazanır. Çünkü geçici bir dönem ile kalıcı bir güçlük aynı şey değildir. Bu nedenle aileler tek bir soruya odaklanmalıdır: liste büyüyor mu, yoksa daralıyor mu?

Hangi Yaşta Yemek Seçmek Normaldir?

Çocuklar 2 ile 6 yaş arasında yeni tatlara temkinli yaklaşır. Uzmanlar bu temkine besin neofobisi adını verir. Nitekim bu tepki, bilinmeyen bitkilerden korunmayı sağlayan eski bir refleksten gelir.

Tablodaki sağ sütun aileye hızlı bir uyarı verir. Bununla birlikte tek bir işaret tanı anlamına gelmez. Dolayısıyla birden fazla satırda kendinizi görürseniz bir değerlendirme randevusu alın.

Seçicilik mi, Duyusal Temelli Yeme Sorunu mu?

Normal seçicilik zamanla genişler, duyusal temelli sorun ise giderek daralır. Nitekim iki tabloyu ayıran en güçlü ölçüt budur. Aşağıdaki tablo aileye somut bir kıyas sunar.

Sağ sütundaki maddeler ergoterapi değerlendirmesini gerektirir. Çünkü bu tabloda davranış değil, duyusal işleme farkı öne çıkar. Ayrıca aynı çocukta duyu bütünleme bozukluğu belirtileri sıkça birlikte görünür.

Duyusal Seçici Yemenin Belirtileri Nelerdir?

Duyusal temelli yeme sorunu yalnızca sofrada kalmaz. Çünkü çocuk gün içinde de benzer hassasiyetler gösterir. Aşağıdaki işaretler bu tabloda sık tekrarlanır.

• Genellikle yalnızca beyaz ve bej renkli besinleri kabul eder
• Sulu ve cıvık dokulu yemekleri ayrıca tabağa bile istemez
• Tabakta yiyecekler birbirine değdiğinde hatta tümünü reddeder
• Örneğin balık ya da karnabahar kokusunu duyunca odadan çıkar
• Yeni bir besin ağzına değdiğinde genellikle öğürür
• Aynı markanın ambalajını ister, ayrıca marka değişince yemez
• Ellerine bulaşan yiyecekten rahatsız olur, hatta sürekli mendil arar
• Diş fırçalamaya ve yüz yıkamaya da ayrıca direnir
• Kalabalık yemekhanede özellikle hiçbir şeye dokunmaz

Son iki madde önemli bir ipucu taşır. Nitekim ağız çevresindeki hassasiyet yalnızca yemekle sınırlı kalmaz. Bu yüzden ergoterapistimiz diş fırçalama ve yüz temizliği alışkanlıklarını da sorgular.

Hangi Duyu Sistemi Hangi Davranışa Yol Açar?

Yeme becerisi yedi duyu sisteminin ortak çalışmasına dayanır. Bir sistem aşırı ya da düşük tepki verdiğinde çocuk kaçınma geliştirir. Örneğin aşağıdaki tablo bu bağlantıyı açıklar.

Bu haritalama terapinin yönünü belirler. Örneğin taktil savunma varsa terapist önce ağız dışı dokunma çalışır. Buna karşın interoseptif güçlükte ekip öğün saatlerini yeniden düzenler.

Duyusal profilin nasıl çıktığını duyu profili değerlendirmesi yazımızda anlatıyoruz. Ayrıca Duyu Bütünleme Terapisi sayfamız yöntemin ayrıntısını açıklar.

Oral Motor Beceriler Yemek Seçmeyi Nasıl Etkiler?

Bazı çocuklar besini sevmediği için değil, çiğneyemediği için reddeder. Nitekim bu ayrım ailelerin çoğunlukla gözden kaçırdığı bir noktadır. Öncelikle çocuğun ağız kaslarını izleyin.

Sağlıklı bir çiğnemede dil, lokmayı yandaki azı dişlere taşır. Uzmanlar bu beceriye dil lateralizasyonu adını verir. Ancak beceri gecikirse çocuk sert ve lifli besinden kaçınır.

Öğürme refleksinin ağızdaki konumu da belirleyici rol oynar. Refleks normalde dilin arka üçte birinde durur. Ancak bazı çocuklarda refleks öne kayar, böylece küçük bir lokma bile öğürme yaratır.

Zayıf çene kası ise yorulmayı hızlandırır. Örneğin çocuk eti birkaç kez çiğner, sonra vazgeçer ve tükürür. Dolayısıyla dil ve konuşma terapistimiz çiğneme dayanıklılığını da ölçer.

Yemek Seçme ile ARFID Arasındaki Fark Nedir?

ARFID, kaçıngan ve kısıtlı yiyecek alım bozukluğunun kısaltmasıdır. Uzmanlar bu tanıyı yalnızca ağır tablolarda koyar. Öte yandan aileler iki durumu sıkça karıştırır.

Sıradan seçicilikte çocuğun büyüme eğrisi normal seyreder. ARFID tablosunda ise çocuk kilo kaybeder ya da eğriden düşer. Ayrıca beslenme yetersizliği laboratuvar sonuçlarına da yansır.

ARFID’de kaçınma günlük yaşamı da kilitler. Örneğin çocuk okul yemeğine girmez, aile de dışarıda rahat yemek yiyemez. Bu noktada ekip çocuk hekimi ve diyetisyenle birlikte çalışır.

Önemli bir uyarı: ARFID kilo verme kaygısından kaynaklanmaz. Çünkü çocuk beden algısı yüzünden değil, duyusal ya da korku temelli nedenlerle kaçınır. Bu nedenle klasik yeme bozukluğu yaklaşımı burada işe yaramaz.

Otizmli ve DEHB’li Çocuklarda Yemek Seçme Neden Sık Çıkar?

Otizm spektrumundaki çocukların büyük bölümü yeme güçlüğü yaşar. Nitekim araştırmacılar bu oranı akranlarına göre belirgin şekilde yüksek raporlar. Özellikle iki temel neden bu tabloyu açıklar.

Birinci neden duyusal işleme farklılığıdır. Çünkü çocuk doku, koku ve sesi olduğundan yoğun algılar. İkinci neden ise değişmezlik ihtiyacıdır: aynı tabak, aynı marka, aynı sıra.

DEHB’li çocuklarda tablo farklı bir yol izler. Örneğin çocuk sofrada uzun süre oturmaz, dikkati hızla kayar. Böylece öğün yarım kalır ve iştah düzeni şaşar.

Konuyla ilgili ayrıntıyı Otizm Terapisi sayfamızda bulursunuz. Ayrıca DEHB mi, duyusal arayış mı yazımız ayrımı örneklerle gösterir.

Kırmızı Bayraklar: Ne Zaman Uzmana Başvurmalı?

Bazı işaretler beklemeyi riskli hâle getirir. Dolayısıyla aşağıdaki maddelerden biri varsa değerlendirmeyi ertelemeyin.

• Çocuk genellikle 20’den az sayıda besin kabul ediyorsa
• Kabul ettiği liste ayrıca son altı ayda daraldıysa
• Yeni bir besin ağzına değdiğinde öğürüyor veya kusuyorsa
• Bir besin grubunu tamamen reddediyorsa: örneğin hiç sebze yemiyorsa
• Kilo veya boy eğrisi grafikte belirgin düşüş gösteriyorsa
• Öğün süresi genellikle 30 dakikayı aşıyorsa
• Doktor ayrıca demir, çinko ya da B12 eksikliği saptadıysa
• Aile sosyal ortamlardan yemek yüzünden hatta uzaklaştıysa
• Çocuk hâlâ püre kıvamında besleniyor, çünkü katı gıdaya geçemedi

Erken başvuru süreci belirgin şekilde kısaltır. Nitekim beslenme alışkanlığı yerleştikçe değişim zorlaşır. Bu yüzden gözlemlerinizi bekletmeden bizimle paylaşın.

Evde Uygulayacağınız Altı Adımlı Yiyecek Merdiveni

Terapistler yeni besini doğrudan ağza sunmaz. Aksine çocuğu basamak basamak yaklaştırır. Örneğin aşağıdaki merdiven bu mantığı özetler.

Çocuk bir basamağı rahatça geçmeden bir üstüne atlamayın. Ayrıca tükürme hakkını her zaman açık bırakın. Böylece çocuk kontrolü elinde hisseder ve direnç azalır.

Bir besin genellikle 10 ile 15 sunum ister. Nitekim aileler çoğu zaman üçüncü denemede pes eder. Oysa asıl kabul, tekrarların ilerleyen turlarında gelir.

Gıda Zinciri Yöntemini Nasıl Kurarsınız?

Gıda zinciri, çocuğun sevdiği besinden yola çıkan bir köprü yöntemidir. Çünkü terapist yeni besini tamamen yabancı bir tat olarak sunmaz. Bunun yerine tanıdık olandan küçük adımlarla uzaklaşır.

Örneğin çocuk yalnızca kızarmış patates yiyor. İlk adımda marka değişir, ikinci adımda kalınlık değişir. Ardından fırında patates, sonrasında tatlı patates sıraya girer.

Her adımda tek bir özellik değişir: renk, doku, sıcaklık ya da şekil. Ancak iki özelliği aynı anda değiştirmek çocuğu geri iter. Dolayısıyla sabır bu yöntemin temel şartıdır.

Zinciri bir kağıda yazın ve buzdolabına asın. Ayrıca kabul edilen her yeni adımı işaretleyin. Bu sayede aile ilerlemeyi somut biçimde görür.

Sofra Düzeni İçin Yedi Kural

Ortam, çocuğun yeme isteğini doğrudan etkiler. Dolayısıyla aşağıdaki kurallar terapi kadar önemli bir zemin kurar.

• Öğün saatlerini sabitleyin, ayrıca arada atıştırmalık vermeyin
• Çocuğa basamaklı bir sandalye kurun, böylece ayakları boşta kalmasın
• Bölünmüş sorumluluğu uygulayın: örneğin menüyü siz, miktarı çocuk seçsin
• Ayrıca tabakta her zaman en az bir tanıdık besin bulunsun
• Öğünü 20 ile 30 dakikada tutun, ardından masayı kaldırın
• Ekranı ve oyuncağı uzaklaştırın, böylece dikkat yemeğe döner
• Aile birlikte otursun, çünkü çocuk sizin yediğinizi görmelidir

Ayak desteği kuralı özellikle şaşırtıcı gelir. Ancak boşta sallanan ayaklar gövde dengesini bozar. Böylece çocuğun enerjisi çiğnemeye değil, dengede durmaya gider.

Ekran konusu ise ayrı bir başlık hak eder. Nitekim ekran eşliğinde yiyen çocuk tokluk sinyalini fark etmez. Ayrıntı için çocuklarda ekran bağımlılığı yazımıza göz atın.

Ebeveynlerin Kaçınması Gereken Altı Davranış

İyi niyetli bazı tepkiler süreci geriye çeker. Nitekim aşağıdaki davranışlar direnci besler.

• Zorla yedirmeyin, ayrıca kaşığı ağza dayamayın
• Tatlıyı pazarlık aracı yapmayın: örneğin “şunu yersen dondurma var”
• Sebzeyi köftenin içine gizlemeyin, çünkü çocuk bunu fark eder
• Yemediği için ceza vermeyin, hatta masadan kaldırmayın
• Ayrıca çocuğun yanında “o hiçbir şey yemez” diye anlatmayın
• Aksine reddedince hemen alternatif menü hazırlamayın

Gizleme yöntemi özellikle risklidir. Çocuk gizli sebzeyi fark ettiğinde güvenini yitirir, ardından o besini de listeden çıkarır. Bu yüzden yeni besini her zaman görünür biçimde sunun.

Öfke krizi de sofrada sık çıkar. Örneğin bu anları yönetmek için öfke nöbeti yönetimi yazımızdaki adımları uygulayın.

Okulda ve Beslenme Çantasında Ne Yapmalı?

Okul, seçici yiyen çocuk için en zor alandır. Çünkü gürültü, kalabalık ve süre baskısı aynı anda devreye girer. Öncelikle okuldan mucize beklemeyin.

Çantaya yalnızca çocuğun kesin kabul ettiği besinleri koyun. Yeni denemeleri evde yapın, çünkü okul güvenli bir deneme alanı değildir. Böylece çocuk öğle arasında en azından bir şeyler yer.

Öğretmenle kısa bir görüşme planlayın ve tabloyu anlatın. Nitekim öğretmen çocuğu zorlamadığında gerginlik hızla düşer. Ayrıca oturma düzeninde çocuğu iyi yiyen bir arkadaşının yanına aldırın.

Kap seçimi de küçük ama etkili bir ayrıntıdır. Örneğin bölmeli kaplar besinlerin birbirine değmesini engeller, dolayısıyla çocuk tabağı reddetmez. Aynı kural evdeki tabaklar için de geçerlidir.

Okula uyum başlıklarını Okul Hazırlık Programı sayfamızda anlatıyoruz. Ayrıca okul hazırlığında ergoterapi yazımız beceri listesini paylaşır.

Öğün Günlüğünü Nasıl Tutarsınız?

Aileler ilerlemeyi hissetmekte zorlanır. Bu nedenle terapistlerimiz iki haftalık bir öğün günlüğü ister. Ayrıca günlük hem terapiste hem aileye net bir zemin sunar.

Bir deftere beş sütun çizin: saat, sunulan besin, çocuğun tepkisi, ortam ve süre. Ayrıca tepkiyi merdiven basamağıyla eşleştirin. Örneğin çocuk yalnızca kokladıysa ikinci basamağı yazın.

Kayıt tutarken yorum eklemeyin, sadece gözlemi yazın. Çünkü “yine yemedi” cümlesi terapiste hiçbir veri taşımaz. Buna karşın “dudağına değdirdi, sonra bıraktı” ifadesi somut bir ilerleme gösterir.

İki hafta sonra günlüğü birlikte okuruz. Bu okuma çoğu ailede sürpriz yaratır, çünkü fark edilmeyen küçük kazanımlar ortaya çıkar. Böylece ekip planı gerçek verilere göre günceller.

Beslenme Terapisinde Ergoterapist Ne Yapar?

Ergoterapist önce çocuğun duyusal profilini çıkarır. Ayrıca değerlendirme sofrayla sınırlı kalmaz, oyun ve öz bakım alanlarını da kapsar. Böylece ekip kaçınmanın kaynağını netleştirir.

Ardından terapist bedeni düzenleyen çalışmalarla başlar. Örneğin propriyoseptif girdi veren oyunlar çocuğun alarm düzeyini düşürür. Nitekim gergin bir beden yeni tada kapalı durur.

Üçüncü aşamada ağız çevresi çalışmaları gelir. Öncelikle terapist yanak ve dudak bölgesine dokunma toleransı kazandırır. Sonrasında ağız içi çalışmalara geçer.

Son aşamada besin oyunları başlar. Örneğin çocuk yiyeceği önce malzeme gibi kullanır: damgalar, ezer, boyar. Bu sayede besin tehdit olmaktan çıkar ve keşif nesnesine döner.

Sürecin işleyişini ergoterapi değerlendirmesinin adımları yazımızda açıklıyoruz. Hizmet kapsamımızı ise Ergoterapi sayfamızda bulursunuz.

Dil ve Konuşma Terapisti Sürece Nasıl Katkı Sunar?

Yutma ve konuşma aynı kas grubunu paylaşır. Bu yüzden dil ve konuşma terapisti beslenme ekibinin doğal bir parçasıdır. Ayrıca terapist çiğneme ve yutma güvenliğini ölçer.

Değerlendirmede terapist dilin hareket aralığını izler. Ayrıca dudak kapanışını, çene ritmini ve yutma sonrası ağız temizliğini kontrol eder. Öksürük ya da ıslak ses gibi işaretler ek inceleme gerektirir.

Terapist ardından oral motor egzersizleri planlar. Örneğin üfleme oyunları dudak gücünü artırır, çiğneme çubukları çene dayanıklılığını geliştirir. Böylece çocuk sert besinleri daha rahat karşılar.

Detay için Dil ve Konuşma Terapisi sayfamıza bakın. Ayrıca dil ve konuşma değerlendirmesi yazımız ilk seansın akışını anlatır.

Terapi Ne Kadar Sürer, Sonucu Ne Zaman Görürsünüz?

Süre çocuğun yaşına ve listenin darlığına göre değişir. Örneğin küçük yaşta başlayan destek genellikle daha hızlı ilerler. Buna karşın yıllardır süren katı bir liste uzun bir program ister.

Merkezimizde her seans 40 dakikadır. Ayrıca çoğu çocuk haftada bir ya da iki seansla yol alır. Aileler ilk somut değişimi genellikle 8 ile 12 hafta arasında fark eder.

İlk kazanım çoğu zaman yeni bir besin değildir. Aksine çocuğun masada kalma süresi uzar, tepkisi yumuşar. Nitekim gerçek ilerleme bu küçük işaretlerle başlar.

Evdeki tutarlılık süreci doğrudan hızlandırır. Çünkü yalnızca terapi odasına dayanan plan yavaş ilerler. Bu yüzden Ebeveyn Eğitim Programı bu planın temel parçasıdır.

Yemek Seçme Hakkında Dört Yaygın Yanlış İnanış

Yanlış bilgiler aileyi hem yorar hem de zaman kaybettirir. Dolayısıyla en sık duyduğumuz dört inanışı düzeltiyoruz.

“Acıkırsa yer”

Bu yaklaşım duyusal temelli çocuklarda işe yaramaz. Çünkü çocuk açlığı hissetse bile besin ona hâlâ tehdit gibi görünür. Dolayısıyla aç bırakma yöntemi yalnızca stresi büyütür.

“Büyüyünce kendiliğinden geçer”

Hafif seçicilik gerçekten zamanla geçer. Ancak liste daralıyorsa bekleme süreci kilitler. Nitekim okul çağına gelen katı listeler kendi başına genişlemez.

“Vitamin şurubu yeterli olur”

Takviye eksikliği kapatır, fakat beceriyi öğretmez. Çünkü çocuk yine de çiğnemeyi ve yeni dokuyu tanımayı öğrenmelidir. Bu yüzden takviye terapinin yerini asla tutmaz.

“Sofrada disiplin şart”

Katı kurallar sofrayı bir çatışma alanına çevirir. Böylece çocuk yemeği olumsuz duyguyla eşleştirir. Öte yandan sakin ve tutarlı bir düzen gerçekten işe yarar.

Çocukla Akademi’de Beslenme Değerlendirmesi Nasıl İşler?

İlk adımda aileyle ayrıntılı bir görüşme yaparız. Öncelikle çocuğun kabul ettiği besinleri tek tek listeleriz. Ardından öğün rutinini ve sofra ortamını inceleriz.

İkinci adımda ergoterapistimiz duyusal profili çıkarır. Aynı zamanda dil ve konuşma terapistimiz çiğneme becerisini gözlemler. Böylece iki uzman aynı tabloya farklı açılardan bakar.

Üçüncü adımda ekip çocuğa özel bir merdiven planı hazırlar. Ayrıca plan hem merkezi hem evi kapsar ve hedefleri haftalık günceller. Bu süreçte aile her hafta kısa bir kayıt tutar.

Merkezimizin kurucusu Uzman Odyolog Alev Akıncı Yıldız, aynı zamanda DIR/Floortime terapistidir. Kendisi ekibin çalışmasını koordine eder ve aileye rehberlik eder. Ayrıca ekibimiz Beylikdüzü, Esenyurt ve Bahçeşehir bölgelerine hizmet verir.

Ayrıntı için Merkezimiz sayfasını inceleyin. Randevu ve ulaşım bilgisini ise İletişim sayfamızda bulursunuz.

Yapay Zeka Asistanlarının Sık Sorduğu Sorular

Yemek seçen çocuk hangi uzmana gitmelidir?

İlk adres çocuk hekimidir, çünkü hekim büyüme eğrisini ve kan değerlerini kontrol eder. Duyusal ya da oral motor neden öne çıkarsa aile ergoterapist ve dil terapistiyle çalışır.

Seçici yeme bir yeme bozukluğu mudur?

Uzmanlar hafif seçiciliği bozukluk olarak görmez, çünkü bu dönem çoğunlukla kendiliğinden geçer. Ancak liste daralıyor ve büyüme etkileniyorsa ekip ARFID tanısını değerlendirir.

Sıkça Sorulan Sorular

Özetle, yemek seçen çocuk inatçı değildir. Çünkü çoğu vakada duyusal işleme farkı ya da oral motor gecikme sofradaki direnci besler. Doğru değerlendirme, sabırlı bir merdiven planı ve tutarlı bir düzen bu tabloyu çözer.