Sembolik oyun, çocuğun bir nesneyi başka bir şeymiş gibi kullanması ya da bir rolü canlandırmasıdır. İlk işaretleri 18 ay civarında belirir, 2-3 yaş arasında belirgin biçimde zenginleşir. Bu yazıda oyun gelişiminin aşamalarını, sembolik oyunun dil ve otizmle ilişkisini ve evde nasıl destekleneceğini anlatıyoruz.
Aileler çoğu zaman aynı gözlemle gelir: “Arabaları diziyor ama hiç sürmüyor.” Bu gözlem değerlidir, çünkü oyun çocuğun düşünme biçiminin penceresidir. Öte yandan tek bir gözlem tanı koydurmaz.
Bu nedenle önce oyunun nasıl geliştiğini anlamak gerekir. Ardından çocuğun hangi basamakta durduğunu görürsünüz. Böylece endişe yerine somut bir plan elde edersiniz.
Sembolik Oyun Nedir?
Sembolik oyun, bir şeyin başka bir şeyi temsil ettiği oyundur. Örneğin çocuk muzu telefon yapar, bloğu araba gibi sürer ya da oyuncak bebeği uyutur. Kısacası çocuk “mış gibi” yapar.
Bu oyunun özü temsildir. Çocuk elindeki nesnenin gerçekte ne olduğunu bilir, ancak zihninde ona yeni bir anlam verir. Dolayısıyla sembolik oyun bir hayal gücü göstergesi değil, bir düşünme becerisidir.
Uzmanlar bu oyuna hayali oyun, “mış gibi” oyun ya da yapmacık oyun adını da verir. Terim değişse de ölçüt yine aynıdır: çocuk bir şeyi olmadığı bir şey yerine koyar.
Sembolik Oyun Kaç Yaşında Başlar?
İlk sembolik davranışlar genellikle 12-18 ay arasında görünür. Örneğin çocuk boş bardaktan içer gibi yapar ya da telefonu kulağına götürür. Buna karşın gerçek sembolik oyun 18-24 ay arasında belirir.
Yani çocuk bu dönemde bir nesneyi başka bir nesne yerine koyar. Bu geçiş, oyunun düşünceye dönüştüğü andır.
İki yaşından sonra oyun hızla zenginleşir. Artık çocuk eylemleri sıraya dizer, bebeği besler ve ardından uyutur. Üç yaş civarında ise rol oyunu başlar: çocuk doktor, anne ya da şoför olur.
| Yaş | Oyun aşaması | Örnek |
|---|---|---|
| 0-12 ay | Keşif ve duyusal oyun | Nesneyi ağzına götürür, vurur, atar |
| 12-18 ay | İşlevsel oyun | Arabayı sürer, telefonu kulağına götürür |
| 18-24 ay | Tek eylemli sembolik oyun | Bloğu telefon gibi kullanır, bebeğe biberon verir |
| 2-3 yaş | Dizili sembolik oyun | Bebeği besler, sonra yıkar, sonra uyutur |
| 3-4 yaş | Rol oyunu | Doktorculuk oynar, oyuncaklara rol verir |
| 4-6 yaş | Senaryolu ve kurallı oyun | Arkadaşlarıyla hikâye kurar, rolleri paylaşır |
Tablo genel bir çerçeve sunar. Çünkü yaşlar kesin sınır değil, ortalama değerdir. Nitekim bazı çocuklar bir aşamada daha uzun kalır, ancak sırayı bozmaz.
İşlevsel Oyun ile Sembolik Oyun Arasındaki Fark Nedir?
İşlevsel oyun, nesneyi gerçek amacına uygun kullanmaktır. Örneğin çocuk arabayı sürer, kaşığı ağzına götürür. Sembolik oyun ise nesneye yeni bir anlam yüklemektir.
Fark küçük görünür, ancak zihinsel olarak büyüktür. İşlevsel oyunda çocuk nesnenin ne işe yaradığını gösterir. Buna karşın sembolik oyunda çocuk nesneyi zihninde dönüştürür.
Bu yüzden iki aşamayı ayırt etmek önemlidir. Arabayı süren çocuk henüz sembolik oyun aşamasına geçmemiştir. Nitekim asıl işaret, bloğu araba yapmasıdır.
Sembolik Oyun Dil Gelişimiyle Nasıl Bağlanır?
Kelime de bir semboldür. Çünkü “araba” sesi gerçek arabayı temsil eder, tıpkı bloğun oyunda arabayı temsil etmesi gibi. Dolayısıyla iki beceri aynı zihinsel kökten beslenir.
Araştırmalar bu bağı destekler. Nitekim sembolik oyunu zengin çocuklar genellikle daha hızlı kelime öğrenir. Ayrıca oyun içinde kurulan senaryolar cümle kurmayı doğal biçimde besler.
Bu nedenle dil terapisinde oyun bir süs değil, ana araçtır. Örneğin terapist kelimeyi kartla değil, çocuğun oyununun içinde öğretir. Konuyu 0-6 yaş dil gelişim basamakları yazımızda dil tarafından ele alıyoruz.
Taklit ve Ortak Dikkat Neden Ön Koşuldur?
Sembolik oyun boşlukta doğmaz. Çocuk önce yetişkinin eylemini izler, ardından onu taklit eder. Dolayısıyla taklit, sembolik oyunun ilk tuğlasıdır.
Ortak dikkat ise ikinci tuğladır. Çocuk ve yetişkin aynı nesneye birlikte bakar, ardından bakışlarını paylaşır. Böylece oyun tek kişilik bir eylem olmaktan çıkar ve paylaşılan bir hikâyeye dönüşür.
Bu iki beceri zayıfsa sembolik oyun da gecikir. Bu nedenle terapide önce taklit ve ortak dikkat güçlenir. Nitekim bu zemin kurulduğunda sembolik oyun çoğu zaman kendiliğinden belirir.
Otizmde Sembolik Oyun Neden Az Görünür?
Otizm spektrumundaki çocuklar sembolik oyunu daha geç ve daha az kurar. Bunun birkaç nedeni vardır. Öncelikle bu çocuklar nesnelerin fiziksel özelliklerine daha çok odaklanır, örneğin tekerleğin dönüşü, ışığın parlaması.
İkinci neden ortak dikkatle ilgilidir. Çünkü çocuk sembolik oyunu genellikle bir yetişkini taklit ederek öğrenir. Buna karşın otizmde başkasının eylemine bakma ve onu taklit etme daha az kendiliğinden gelişir.
Üçüncü neden esnekliktir. “Mış gibi” yapmak, nesnenin gerçek anlamını geçici olarak askıya almayı ister. Otizmde bu esneklik daha zor gelişir, dolayısıyla çocuk nesneyi gerçek işleviyle kullanmayı tercih eder.
Eşlik eden diğer işaretleri çocuklarda otizm belirtileri yazımızda ayrıntılı anlatıyoruz.
Sembolik Oyun Eksikliği Otizm Belirtisi midir?
Tek başına değildir. Çünkü bazı çocuklar çekingen olduğu ya da az model gördüğü için geç başlar. Yine de 24 ayda hiç sembolik oyun olmaması erken uyarı işaretlerinden biridir.
Uzman bu yüzden oyunu diğer alanlarla birlikte değerlendirir. Ayrıca göz temasını, işaret etmeyi, isme tepkiyi ve taklit becerisini birlikte ele alır. Böylece tek bir gözlem yerine bütün bir tablo ortaya çıkar.
Ayrıca otizm mi, konuşma gecikmesi mi yazımız bu ayrımı örneklerle gösterir.
Oyunda Hangi Uyarı İşaretlerine Dikkat Etmelisiniz?
Aşağıdaki tablo yaşa göre beklenen oyunu ve uyarı işaretini karşılaştırır. Öncelikle şunu vurgulayalım: bir işaret tek başına tanı koydurmaz, ancak değerlendirme için yeterli sebeptir.
| Yaş | Beklenen oyun | Uyarı işareti |
|---|---|---|
| 12 ay | Nesneleri keşfeder, basit taklit yapar | Yetişkinin eylemini hiç taklit etmiyorsa |
| 18 ay | Boş bardaktan içer gibi yapar | Oyuncakları yalnızca dizer, döndürür ya da atar |
| 24 ay | Bebeğe biberon verir, bloğu araba yapar | Hiç “mış gibi” eylemi yoksa |
| 3 yaş | Eylemleri sıraya dizer, kısa rol alır | Oyun her seferinde birebir aynı tekrarlanıyorsa |
| 4 yaş | Akranlarıyla senaryo kurar | Yalnızca çizgi film sahnelerini kopyalıyorsa |
Uyarı işareti gördüğünüzde beklemeyin. Çünkü erken değerlendirme hem endişeyi netleştirir hem de gerekiyorsa desteği erken başlatır.
Dizme, Döndürme ve Tekrarlı Oyun Ne Anlatır?
Arabaları sıraya dizmek tek başına anormal değildir. Nitekim tipik gelişen çocuklar da bir dönem düzen kurmayı sever. Fark, dizmenin oyunun tamamı olup olmadığıdır.
Çocuk dizdikten sonra arabaları sürüyorsa oyun ilerliyordur. Buna karşın yalnızca diziyor, bozulunca öfkeleniyor ve başka oyuna geçmiyorsa tablo farklıdır. Dolayısıyla bu durumda dizme bir oyun değil, bir düzenlenme aracıdır.
Tekerlek döndürme ve nesneyi göz hizasında izleme için de aynı mantık geçerlidir. Ara sıra görülmesi normaldir, ancak oyunun büyük bölümünü kaplıyorsa değerlendirme gerekir. Ayrıntı için DEHB mi, duyusal arayış mı yazımıza bakın.
Ezberlenmiş Senaryo mu, Gerçek Sembolik Oyun mu?
Bazı çocuklar uzun oyun senaryoları kurar, ancak bunlar bir çizgi filmin birebir kopyasıdır. Bu tablo aileyi yanıltır. Çünkü oyun zengin görünür, oysa esneklik yoktur.
Aşağıdaki tablo iki oyunu ayırt etmenize yardım eder. Öncelikle beş özelliğe birlikte bakın.
| Özellik | Gerçek sembolik oyun | Ezberlenmiş senaryo |
|---|---|---|
| Kaynak | Çocuğun kendi fikri | Çizgi film ya da video sahnesi |
| Değişiklik | Yeni öğe eklenince oyun genişler | Değişiklik öfke ya da durma yaratır |
| Ortak | Yetişkini oyuna alır, rol verir | Yetişkin yalnızca izleyicidir |
| Dil | Kendi cümleleriyle anlatır | Replikleri aynı tonlamayla tekrarlar |
| Sonuç | Her seferinde farklı biter | Her seferinde aynı biter |
Ayırt etmenin en pratik yolu küçük bir değişiklik eklemektir. Örneğin oyuna yeni bir oyuncak katın ve tepkiyi izleyin. Nitekim esnek oyun genişler, ezberlenmiş oyun durur.
DIR/Floortime Sembolik Oyunu Nasıl Geliştirir?
DIR/Floortime, çocuğun ilgisini takip ederek etkileşim kuran bir yaklaşımdır. Ayrıca sembolik oyun bu yaklaşımın beşinci ve altıncı gelişim basamağıdır. Dolayısıyla terapist önce alttaki basamakları güçlendirir.
Alt basamaklar düzenlenme, ilişki kurma ve karşılıklı iletişim döngüleridir. Bu zemin olmadan sembolik oyun öğretmek işe yaramaz. Çünkü çocuğun fikri kendisinin üretmesi gerekir, ezberlemesi değil.
Terapist çocuğun mevcut oyununa katılır, ardından onu bir adım ileri taşır. Örneğin çocuk arabayı diziyorsa terapist dizinin sonuna bir garaj koyar. Böylece dizme eylemi bir hikâyenin başlangıcına dönüşür.
Ayrıntılar için DIR/Floortime nedir, otizmde Floortime ve Floortime seansında neler olur sayfalarımıza bakın.
Evde Sembolik Oyunu Nasıl Destekleyebilirsiniz?
Sembolik oyunu ders gibi öğretemezsiniz, ancak model olarak gösterirsiniz. Aşağıdaki merdiven en alt basamaktan başlar ve çocuğun bulunduğu yerden ilerler. Öncelikle çocuğun hangi basamakta olduğunu belirleyin.
| Basamak | Ne yaparsınız | Örnek |
|---|---|---|
| 1. Kendinize uygulayın | Sembolik eylemi kendi üzerinizde gösterin | Boş bardaktan içer gibi yapıp “mmm” deyin |
| 2. Çocuğa uygulayın | Aynı eylemi çocuğa yönlendirin | Boş bardağı çocuğun ağzına götürün |
| 3. Oyuncağa uygulayın | Eylemi bir bebek ya da hayvana yaptırın | Ayıcığa bardaktan su verin |
| 4. Nesneyi dönüştürün | Bir nesneyi başka nesne yerine kullanın | Bloğu telefon yapın, “alo” deyin |
| 5. Eylemleri dizin | İki üç eylemi bir sırayla bağlayın | Ayıcığı besleyin, yıkayın, uyutun |
| 6. Rol verin | Çocuğa ve kendinize bir rol seçin | “Sen doktor ol, ben hasta” |
Her basamakta en önemli kural aynıdır: gösterin, ardından bekleyin. Çocuk eylemi taklit ederse coşkuyla karşılık verin. Buna karşın taklit etmezse yeniden gösterin, zorlamayın.
Hangi Oyuncaklar Sembolik Oyunu Kolaylaştırır?
Gerçek nesnelerin küçük kopyaları başlangıç için en uygun seçenektir. Örneğin oyuncak telefon, tabak, biberon ve bebek somut temsil sunar. Çünkü çocuk gerçeğiyle bağı hemen kurar.
İkinci aşamada açık uçlu malzemeler devreye girer. Örneğin bloklar, kumaş parçaları ve kutular herhangi bir şeye dönüşür. Böylece çocuk nesneyi kendi zihniyle anlamlandırmayı öğrenir.
Işıklı ve sesli oyuncaklar ise bu süreçte yardımcı olmaz. Çünkü bu oyuncaklar tek bir düğmeyle aynı sonucu verir, dolayısıyla hayal gücüne yer bırakmaz. Ayrıca duyusal odaklanmayı artırır.
Ekran Süresi Sembolik Oyunu Nasıl Etkiler?
Ekran, hazır senaryo sunar. Çocuk sahneyi izler, ancak kendisi bir fikir üretmez. Bu nedenle ekran süresi arttıkça kendiliğinden oyun azalır.
Ayrıca ekran karşılıklı etkileşimi keser. Oysa sembolik oyun bir ortakla gelişir. Dolayısıyla ekranın yerine oyun arkadaşı koymak en etkili müdahaledir.
Konuyu ekran süresi dil gelişimini nasıl etkiler yazımızda ele alıyoruz. Ekran kaynaklı tabloyu ise sanal otizm yazımız ayrıntılandırır.
Evde Haftalık Oyun Planı Nasıl Olmalı?
Aileler somut bir akış ister. Aşağıdaki plan günde on beş dakikayla sınırlıdır. Öncelikle her günü tek bir hedefe ayırın.
| Gün | Odak | Örnek çalışma |
|---|---|---|
| Pazartesi | Taklit | Basit eylemleri abartılı biçimde gösterin, bekleyin |
| Salı | Kendinize uygulama | Boş kaşıkla yer gibi yapın, çocuğa uzatın |
| Çarşamba | Oyuncağa uygulama | Ayıcığı besleyin, çocuğun sırasını bekleyin |
| Perşembe | Nesne dönüştürme | Kutuyu araba yapın, içine oyuncak koyun |
| Cuma | Eylem dizisi | Bebeği yıkayın, kurulayın, yatırın |
| Cumartesi | Küçük değişiklik | Alışılmış oyuna yeni bir öğe ekleyin |
| Pazar | Serbest oyun | Hiç yönlendirmeden çocuğun oyununa katılın |
Plan sade görünür, ancak düzen ister. Nitekim haftada bir kez yapılan uzun çalışma kalıcı fark yaratmaz. Ek fikir için Floortime evde nasıl uygulanır yazımıza bakın.
Ebeveynlerin Kaçınması Gereken Beş Hata
Bazı iyi niyetli tepkiler oyunu söndürür. Aşağıdaki davranışlar özellikle sık karşımıza çıkar.
- Oyunu yönetmek ve çocuğa ne yapacağını sürekli söylemek
- “Bu ne?”, “Ne yapıyorsun?” gibi sorularla oyunu sınava çevirmek
- Çocuğun “yanlış” kullandığı oyuncağı düzeltmek
- Oyuncak sayısını artırıp oyun arkadaşı olmayı ihmal etmek
- Çocuk taklit etmediğinde hemen pes edip ekrana geçmek
Oyun, çocuğun yönettiği bir alandır. Bu nedenle yetişkinin görevi yönlendirmek değil, katılmak ve genişletmektir. Nitekim en iyi oyun arkadaşı, çocuğun fikrini izleyen yetişkindir.
Sembolik Oyun Hakkında Beş Yanlış İnanış
Yanlış bilgiler aileleri ya gereksiz kaygıya ya da gereksiz beklemeye götürür. Bu nedenle en sık duyduğumuz beş inanışı düzeltiyoruz.
“Araba dizen her çocuk otizmlidir”
Hayır. Dizme tek başına bir belirti değildir. Çünkü önemli olan, dizmenin ardından oyunun devam edip etmediğidir.
“Sembolik oyunu ders gibi öğretiriz”
Öğretemezsiniz, ancak model olursunuz. Çünkü çocuk fikri kendisi üretmelidir. Bu yüzden ezberletilmiş oyun senaryoları gerçek sembolik oyun değildir.
“Çok oyuncak, çok oyun demektir”
Tam tersi. Nitekim az sayıda açık uçlu malzeme ve bir oyun arkadaşı, dolu bir oyuncak sepetinden daha etkilidir.
“Uzun senaryo kuruyorsa sorun yoktur”
Senaryo çizgi filmin kopyasıysa esneklik yoktur. Bu yüzden küçük bir değişiklik ekleyin, oyun genişliyorsa gerçektir.
“Konuşmayan çocuk sembolik oyun oynayamaz”
Oynar. Çünkü sembolik oyun kelimeden önce gelir. Nitekim oyun içinde kurulan temsil, kelimelerin çıkmasına zemin hazırlar.
Ne Zaman Uzmana Başvurmalı?
Aşağıdaki durumlardan biri varsa değerlendirme randevusunu ertelemeyin. Çünkü erken destek, oyunun ve dilin gelişme penceresini birlikte kullanır.
- Çocuk 18 aylıkken yetişkinin basit eylemlerini taklit etmiyorsa
- 24 aylıkken hiç “mış gibi” oyun oynamıyorsa
- Oyunu yalnızca dizme, döndürme ya da atmadan oluşuyorsa
- Oyuna eklenen küçük değişiklik öfke nöbeti yaratıyorsa
- Oyunun tamamı ezberlenmiş çizgi film sahneleriyse
- Oyunda hiç göz teması ve paylaşım yoksa
Başvuru için tanı raporu gerekmez. Otizm programımızın çerçevesini Otizm Terapisi sayfamızda, oyun temelli yaklaşımı oyun terapisi yazımızda anlatıyoruz.
Çocukla Akademi’de Süreç Nasıl İşler?
İlk adımda aileyle ayrıntılı bir görüşme yaparız. Bu görüşmede çocuğun sevdiği oyuncakları, oyun biçimini ve ekran alışkanlığını kaydederiz. Ardından terapist çocuğu serbest oyun ortamında gözlemler.
İkinci adımda çocuğun oyun aşamasını, taklit becerisini ve ortak dikkatini belirleriz. Ardından dil ve duyusal profilini aynı çatı altında değerlendiririz. Sonrasında aileyle birlikte üç aylık hedefleri kurarız.
Üçüncü adımda ekip birlikte çalışır. Floortime terapisti, dil ve konuşma terapisti ve ergoterapist aynı hedef listesini kullanır. Nitekim bu bütünleşik yapı oyunun bir sonraki basamağa geçişini hızlandırır.
Merkezimizin kurucusu Uzman Odyolog Alev Akıncı Yıldız, aynı zamanda DIR/Floortime terapistidir. Her seans 40 dakika sürer. Ayrıca Oyun Grubu Programları akran ortamında pratik fırsatı yaratır.
Ekibimiz Beylikdüzü, Esenyurt ve Bahçeşehir bölgelerinden ailelere hizmet verir. Ayrıntılar için Merkezimiz sayfasını inceleyin. Randevu bilgisini ise İletişim sayfamızda bulursunuz.
Sıkça Sorulan Sorular
Sembolik oyun ile hayali oyun aynı şey mi?
Evet, iki terim aynı oyunu anlatır. Bazı kaynaklar “mış gibi” oyun ya da yapmacık oyun adını da kullanır.
Çocuğum arabaları diziyor ama sürmüyor, endişelenmeli miyim?
Dizme tek başına sorun değildir. Dizmeden sonra oyun devam etmiyorsa ve değişiklik öfke yaratıyorsa değerlendirme isteyin.
Sembolik oyun dil gelişimini hızlandırır mı?
Evet, çünkü kelime de bir semboldür. Oyunda temsil kuran çocuk kelimeleri daha kolay öğrenir ve cümleye taşır.
Otizmli çocuk sembolik oyun öğrenir mi?
Evet, doğru destekle öğrenir. Terapist önce taklit ve ortak dikkati güçlendirir, ardından sembolik eylemleri basamak basamak gösterir.
Hangi oyuncaklar sembolik oyun için uygundur?
Başlangıçta gerçek nesnelerin küçük kopyaları, sonra bloklar ve kutular gibi açık uçlu malzemeler uygundur. Işıklı ve sesli oyuncaklar hayal gücüne yer bırakmaz.
Çizgi film sahnelerini oynaması sembolik oyun sayılır mı?
Birebir kopyaysa gerçek sembolik oyun değildir. Oyuna yeni bir öğe ekleyin, çocuk oyunu genişletiyorsa gerçek sembolik oyundur.
Evde günde ne kadar oyun yeterli?
Günde on beş dakikalık odaklı ve düzenli oyun yeterlidir. Uzun ve seyrek oyun aynı faydayı sağlamaz.
Floortime sembolik oyunu nasıl geliştirir?
Terapist çocuğun mevcut oyununa katılır ve onu bir adım genişletir. Dizilen arabaların sonuna garaj koymak gibi küçük eklemeler hikâyeyi başlatır.
Konuşmayan çocukta sembolik oyun çalışmak mümkün mü?
Evet, hatta terapist öncelikle bunu çalışır. Çünkü sembolik oyun kelimeden önce gelir ve kelimenin çıkacağı zemini hazırlar.
Değerlendirme için tanı raporu şart mı?
İlk görüşme için rapor şartı aramayız. Gözlemlerinizle doğrudan bize ulaşabilirsiniz.
Sembolik oyun kaç aylıkken başlar?
İlk “mış gibi” davranışlar 12-18 ay arasında görünür. Bir nesneyi başka nesne yerine kullanma ise genellikle 18-24 ay arasında belirir.
Sembolik oyun oynamayan çocuk otizmli midir?
Tek başına değildir. Yine de 24 ayda hiç sembolik oyun olmaması erken uyarı işaretlerinden biridir ve değerlendirme gerektirir.
Özetle, sembolik oyun çocuğun düşünme ve dil becerisinin penceresidir. 18-24 ay arasında belirir, ancak otizmde daha geç ve daha az görünür. Dolayısıyla doğru yaklaşım öğretmek değil modellemek, yönetmek değil katılmaktır.
