Çocuklarda Salya Akması: Kaç Yaşına Kadar Normal? 7 Neden

Çocuklarda salya akması bebeklikte beklenen bir durumdur ve çoğu çocukta zamanla kendiliğinden azalır. Genellikle gün içi ağız kontrolü 18 aya doğru oturur, yemek sırasındaki salya ise 3 yaşına kadar sürer. Bu yazıda yaşa göre sınırları, 7 olası nedeni, uyarı işaretlerini ve evde uygulayabileceğiniz 8 adımı anlatıyoruz.

Bir sabah dört yaşındaki Defne’nin annesi elinde üç önlükle geldi. “Kreşte günde iki kez tişörtünü değiştiriyorlar,” dedi. Ardından ekledi: “Arkadaşları artık yanına oturmak istemiyor.”

Defne iyi konuşuyor, resim yapıyor ve şarkı söylüyordu. Ancak oyuna daldığında ağzı aralık kalıyor ve çenesinden salya süzülüyordu. Üstelik annesi bunun bir “huy” olduğunu düşünüp yıllarca beklemişti.

Aslında Defne’nin hikâyesi çok tanıdık bir soruyu getiriyor. Çocuklarda salya akması ne zaman normaldir ve ne zaman bir destek ihtiyacını gösterir?

Çocuklarda salya akması neden olur?

Öncelikle şunu bilmek rahatlatır: ağız her gün düzenli olarak tükürük üretir. Çocuk da bu tükürüğü gün boyu farkında olmadan yutar. Yani sorun çoğu zaman tükürüğün fazlalığında değildir.

Aksine asıl mesele, tükürüğün ağızda toplanıp zamanında yutmaya gitmemesidir. Bunun için dudakların kapanması, dilin tükürüğü geriye taşıması ve çocuğun ağzındaki ıslaklığı fark etmesi gerekir.

Ayrıca baş ve gövde dik durmalıdır. Çünkü öne düşen bir baş tükürüğü doğrudan dışarı yönlendirir.

Nitekim Londra’daki Evelina Çocuk Hastanesi ekibi bu konuda net bir tablo çiziyor. Fairhurst ve Cockerill’e göre süren salya çoğunlukla dilin ve yutma kaslarının verimsiz kontrolünden kaynaklanır. Buna karşın dudak kapanması ya da fazla tükürük tek başına nadiren açıklayıcıdır.

Çocuklarda salya akması kaç yaşına kadar normal?

Bebekler ilk aylarda ağızlarını henüz tam yönetemez. Bu yüzden diş çıkarma, emekleme ve oyuncak keşfi döneminde önlükler hızla ıslanır. Aşağıdaki tablo yaşa göre beklenen tabloyu ve sizin önceliğinizi özetliyor.

Kısacası çocuklarda salya akması iki yaşında bir alarm değildir. Buna karşın dört yaşından sonra gün boyu süren bir ıslaklık ayrı bir değerlendirmeyi hak eder.

Nitekim aynı makale de bu yaştan sonraki süreğen salyayı gelişimsel açıdan beklenmeyen bir durum olarak tanımlar. Üstelik yazarlara göre çocukluk çağında belirgin ve süreğen salya, çocukların yüzde 0,6 kadarında sürer.

Salya akıtan çocukta 7 olası neden

Çoğu çocukta birkaç etken birlikte durur. Bu yüzden önce genel tabloya bakalım, ardından her nedeni kısaca açalım.

1. Diş çıkarma ve ağız içi sorunlar

Diş eti kaşındığında ağız daha fazla tükürük üretir ve bebek elini sürekli ağzına götürür. Benzer biçimde ağız yaraları, diş çürüğü ya da boğaz enfeksiyonu da yutmayı acı verici hâle getirir. Bu durumda salya genellikle aniden artar ve sorun çözülünce geriler.

2. Burun tıkanıklığı ve ağız solunumu

Burnundan rahat nefes alamayan çocuk ağzını açık tutar. Dolayısıyla dudaklar kapanmaz ve tükürük dışarı yol bulur. Özellikle büyümüş geniz eti bu tabloya sık eşlik eder.

Bu konuyu geniz eti ve kulakta sıvı yazımızda ayrıntılı anlattık.

3. Dil ve dudak kontrolünün zayıf olması

Bazı çocuklar tükürüğü ağzın arkasına taşıyacak dil hareketini henüz kuramaz. Örneğin bu çocuklar yemeği ağızlarında uzun süre tutar, sıvıyı bardaktan içerken döker. Ayrıca konuşmaları da çoğu zaman biraz belirsizdir.

Bu becerileri hangi çalışmaların desteklediğini oral motor egzersizler yazımızda açıkladık.

4. Düşük kas tonusu ve duruş

Gövdesi gevşek olan salya akıtan çocuk çoğu zaman masada öne çöker, başı düşer ve çenesi sarkar. Böylece ağız kendiliğinden aralık kalır. Özellikle Down sendromu ve serebral palside bu tablo sık karşımıza çıkar.

Hatta Fairhurst ve Cockerill, dört uzvu etkilenen serebral palsili çocuklarda oranı yüzde 30 ile 53 arasında veriyor. Kas tonusunu merak ediyorsanız hipotoni yazımıza bakın.

5. Ağız içi duyunun az olması

Bazı çocuklar çeneleri ıslandığında bunu hissetmez. Bu yüzden tükürüğü yutmak ya da silmek için bir uyarı almazlar. Buna karşın bazı çocuklar da ağızlarını sürekli bir şeyle doldurma ihtiyacı duyar.

Bu arayışı her şeyi ağzına alan çocuk yazımızda anlattık.

6. Yoğun odaklanma anları

Yetişkinler de derin bir işe daldığında yutmayı bir süre unutur. Benzer şekilde çocuk yap-boz yaparken, çizerken ya da ekrana bakarken daha seyrek yutkunur. Sonuç olarak çocuklarda salya akması yalnız bu anlarda görünüyorsa tablo çoğu zaman hafiftir.

7. İlaçlar ve nörolojik durumlar

Bazı nöbet ilaçları tükürüğü artırır ya da yutmayı yavaşlatır. Bu yüzden yeni bir ilaçla başlayan salyayı mutlaka hekiminizle paylaşın. Ancak ilacı kendi kararınızla kesmeyin ya da dozunu değiştirmeyin.

Çocuklarda salya akması ve konuşma arasındaki bağ

Bu başlığa dil-konuşma terapisti gözüyle ayrıca önem veriyoruz. Çünkü tükürüğü yöneten kaslar, sesleri üreten kaslarla büyük ölçüde aynıdır. Dolayısıyla dil, dudak ve çene aynı ekip içinde çalışır.

Bu nedenle çocuklarda salya akması bazen konuşma güçlüğüyle yan yana çıkar. Örneğin dudakları zor kapanan bir çocuk “p”, “b” ve “m” seslerinde zorlanır. Aynı zamanda dilini geriye taşıyamayan çocuk “k” ve “g” seslerini öne kaydırır.

Bununla birlikte her salya akıtan çocukta konuşma sorunu olmaz. Nitekim Defne’nin konuşması yaşıtlarıyla aynı düzeydeydi. Onun asıl güçlüğü ise duruşu ve oyun sırasında ağzını unutmasıydı.

Ayrıca dil bağının bu tabloya etkisini de sık soruyorsunuz. Bu konuyu dil bağı konuşmayı etkiler mi yazımızda ele aldık.

Beslenme sırasında salya akması

Özellikle yemek masası, ağız becerilerinin en açık göründüğü yerdir. Çünkü çiğneme, yutma ve dudak kapanması burada aynı anda çalışır.

Örneğin lokmayı ağzının önünde tutan, sıvıyı bardağın kenarından taşıran ya da her yudumda çenesini silen çocuk size ipucu verir. Bu durumda çocuklarda salya akması büyük olasılıkla dil ve dudak kontrolünden kaynaklanır.

Üstelik yemekte sık öksürük, uzun süren öğünler ya da bazı kıvamları reddetme de bu tabloya eşlik eder. Böyle bir durumda yemek seçme davranışını yemek seçen çocuk yazımızdaki gözlemlerle birlikte değerlendirin.

Bu yüzden yemek sırasında çocuğun ayaklarının desteklendiğinden, başının dik durduğundan ve lokmaların küçük olduğundan emin olun. Ayrıca açık bardak yerine pipetli bir bardak sıvıyı kontrol etmeyi kolaylaştırır. Hatta bazı çocuklar yoğurt gibi kıvamlı yiyecekleri sıvılardan çok daha rahat yönetir.

Ne zaman bir uzmana başvurmalı?

Çocuklarda salya akması aşağıdaki işaretlerden biriyle birlikteyse beklemek yerine bir değerlendirme isteyin:

• Dört yaşından sonra gün boyu süren salya
• Bir dönem kuruyken salyanın yeniden başlaması
• Yemek ve sıvıların sık sık ağızdan taşması
• Beslenme sırasında öksürme, boğulma ya da sık göğüs enfeksiyonu
• Gece horlama ve sürekli ağızdan nefes alma
• Çene ve boyunda tekrar eden kızarıklık ya da yara
• Konuşmanın yaşıtlarına göre belirgin biçimde belirsiz olması

Ayrıca bazı durumlar acil bakım gerektirir. Örneğin çocuğunuz aniden yutamıyorsa ya da nefes almakta zorlanıyorsa hemen bir sağlık kuruluşuna gidin. Benzer biçimde yüksek ateşle birlikte birden artan salyada da beklemeyin.

Evde uygulayabileceğiniz 8 adım

Bu adımlar çocuklarda salya akması hafif düzeydeyse ve terapi sürecinin yanında işe yarar. Ancak bir değerlendirmenin yerine geçmez.

1. Bir hafta not tutun. Günde kaç önlük ya da tişört değiştiğini yazın. Nitekim Fairhurst ve Cockerill de bu basit “önlük günlüğünü” öneriyor.
2. Silmek yerine hafifçe bastırın. Çeneyi ovmak deriyi tahriş eder. Bu yüzden yumuşak bir bezle tamponlayın.
3. Oturma düzenini değiştirin. Masada ayakları yere ya da bir kutuya bassın. Böylece gövde dik durur ve baş öne düşmez.
4. Bilekliği oyuna çevirin. Havlu bir bileklik takın ve “Çeneni kurula” diye kısa bir işaret kullanın. Zamanla çocuk kendi silmeyi öğrenir.
5. “Yut” hatırlatması verin. Odaklandığı oyunlarda arada nazikçe “Yutkun” deyin. Ardından bu hatırlatmayı yavaş yavaş azaltın.
6. Pipet ve üfleme oyunları oynayın. Örneğin kalın kıvamlı içecekleri pipetle içmek ve baloncuk üflemek dudak gücünü destekler.
7. Ayna karşısında oynayın. Özellikle dudak şapırdatma, öpücük gönderme ve dudak yalama oyunları ağız farkındalığını artırır.
8. Burnu açık tutun. Burun tıkanıklığı sürüyorsa hekiminize danışın. Ayrıca şekerli gazlı içecekleri ve çok asitli yiyecekleri azaltın.

Bunun yanı sıra kendi kendine yemek yeme becerisi de ağız kontrolünü doğal yoldan güçlendirir. Bu konudaki önerilerimizi kendi kendine yemek yeme yazımızda bulabilirsiniz.

Kreşte ve okulda: öğretmenle 4 kısa anlaşma

Çocuklarda salya akması en çok kreşte görünür hâle gelir. Çünkü çocuk orada uzun süre oyuna dalar ve ıslak tişört arkadaşlarının dikkatini çeker. Bu yüzden öğretmenle birkaç basit konuda anlaşmak işinizi kolaylaştırır.

1. Aynı işaret: Evde kullandığınız “çeneni kurula” işaretini öğretmen de kullansın.
2. Yedek kıyafet: Çantada her gün bir yedek tişört ve havlu bileklik bulunsun.
3. Doğru sandalye: Masa başı etkinliklerde ayakları yere bassın, sırtı desteklensin.
4. Sessiz hatırlatma: Öğretmen sınıfın önünde değil, yakına gelip sessizce hatırlatsın.

Böylece salya akıtan çocuk utanç duymadan beceriyi pekiştirir. Üstelik ev ile okul aynı dili konuştuğunda ilerleme belirgin biçimde hızlanır.

Bir haftalık önlük günlüğünü nasıl tutarsınız?

Değerlendirmeye gelmeden önce tutacağınız kısa bir günlük, ilk görüşmeyi çok verimli hâle getirir. Çünkü salya çoğu zaman günün belirli saatlerinde ve belirli etkinliklerde artar. Üstelik bu örüntüyü siz evde, biz ise merkezde göremeyiz.

Bunun için bir hafta boyunca aşağıdaki gibi basit bir tablo doldurun. Örneğin buzdolabına bir kâğıt asmak ya da telefonunuza not almak yeterlidir.

Nitekim Fairhurst ve Cockerill de değerlendirmede bu tür basit bir önlük sayımını önerir. Ayrıca aynı günlüğü terapinin ortasında yeniden doldurmak, ilerlemeyi somut biçimde görmenizi sağlar.

Çocuğun duygusal tarafını unutmayın

Çocuklarda salya akması yalnız bir ağız becerisi meselesi değildir. Özellikle dört yaşından sonra çocuk ıslak tişörtünü fark eder ve arkadaşlarının tepkisini okur. Bu yüzden bazı çocuklar oyundan uzaklaşır, bazıları ise ağzını sürekli eliyle kapatır.

Öncelikle evde salyadan bir sorun gibi değil, öğrenilecek bir beceri gibi söz edin. Örneğin “Yine mi ıslattın?” yerine “Hadi çenemizi kurulayalım” demek çocuğun utancını azaltır. Benzer biçimde başarıyı da fark edin: “Bütün yap-boz boyunca çenen kuru kaldı.”

Ayrıca kardeşlere ve kuzenlere de basit bir açıklama yapın. Böylece aile içinde alay yerine destek ortamı oluşur. Sonuç olarak kendini güvende hisseden çocuk, hatırlatmaları da çok daha kolay kabul eder.

Değerlendirme ve tedavi nasıl ilerler?

Çocuklarda salya akması için iyi bir değerlendirme yalnızca ağza bakmaz. Aksine çocuğun duruşunu, beslenmesini, burun ve diş sağlığını, ilaçlarını ve konuşmasını birlikte ele alır.

Bu yüzden dil-konuşma terapisti, ergoterapist, diş hekimi, KBB uzmanı ve çocuk hekimi aynı tabloya farklı açılardan bakar. Tedavi ise genellikle en basitten en kapsamlıya doğru basamak basamak ilerler:

1. Temel düzenlemeler: Diş ve burun sorunlarını çözmek, duruşu iyileştirmek, deri bakımı.
2. Terapi: Ağız farkındalığı, dudak kapanması, dil hareketi ve yutma alışkanlığı üzerine çalışma.
3. Ağız içi aparatlar: Uygun çocuklarda diş hekiminin hazırladığı damak aparatları.
4. İlaç ve enjeksiyonlar: Ağır tablolarda yalnızca hekim kararıyla.
5. Cerrahi: Diğer yollar yetmediğinde son seçenek olarak.

Nitekim aynı yayın da terapi seçeneklerini ilaç ve cerrahiden önce denemeyi öneriyor. Ayrıca yazarlara göre terapi en çok, yönergeyi anlayan ve hafif ya da orta düzey ağız güçlüğü olan çocuklarda işe yarıyor.

Çocukla Akademi’de nasıl destek oluyoruz?

Merkezimizde ilk görüşmede çocuğunuzu oyun içinde izleriz. Ardından ağız, duruş ve beslenme becerilerine birlikte bakarız. Böylece salyanın asıl kaynağını bulmaya çalışırız.

• Dil-konuşma terapisi: Dudak kapanması, dil hareketi ve yutma alışkanlığı üzerine oyun temelli çalışırız.
• Ergoterapi: Gövde kontrolünü, oturma düzenini ve ağız içi duyu farkındalığını destekleriz.
• Ebeveyn koçluğu: Evde ve kreşte uygulayacağınız kısa hatırlatmaları sizinle birlikte planlarız.

Defne’nin yolculuğu da tam olarak böyle başladı. Önce sandalyesine bir ayak kutusu ekledik, ardından her oyunun içine küçük bir “yutkun” anı koyduk. Sonuç olarak birkaç ay içinde kreşteki yedek tişört çoğu gün çantadan hiç çıkmadı.

Terapi süreçlerimizi dil ve konuşma terapisi ile ergoterapi sayfalarımızda ayrıntılı anlattık.

Çocuklarda salya akması hakkında 5 yanlış inanış

“Salya akıyorsa diş çıkarıyordur”

Bebeklikte çoğu zaman doğrudur. Ancak dört yaşından sonra süren çocuklarda salya akması diş çıkarmayla açıklanamaz.

“Büyüyünce kendiliğinden geçer”

Birçok çocukta geçer, ama hepsinde değil. Üstelik beklenen süre uzadıkça çocuk arkadaş ilişkilerinde de zorlanır.

“Salya akan çocukta mutlaka bir hastalık vardır”

Hayır. Çünkü yoğun odaklanma, burun tıkanıklığı ya da duruş gibi basit etkenler de salyayı artırır. Yine de nedeni bir uzmanla birlikte aramak en doğrusudur.

“Sürekli silmek sorunu çözer”

Kısmen. Silmek deriyi korur, ancak yutma becerisini geliştirmez. Hatta sert ovmak deriyi tahriş eder.

“Emziğin salyayla hiçbir ilgisi yoktur”

Tam olarak öyle değil. Bebeklikte emzik çoğu zaman sorun yaratmaz. Ancak iki yaşından sonra gün boyu ağızda duran emzik, dudakların kapanmasını ve dilin geriye çekilmesini pratik etme fırsatını azaltır.

Bu yüzden salya akıtan çocukta emziği uyku saatleriyle sınırlamak iyi bir ilk adımdır. Ardından emzikten vedalaşmayı nazik bir plana bağlayın. Bu süreci emzik bırakma yazımızda adım adım anlattık.

Sık sorulan sorular

İlgili yazılar

Ağız kaslarını güçlendiren oyunları oral motor egzersizler yazısında, kas tonusunu hipotoni yazısında anlattık. Ayrıca Down sendromunda ağız ve konuşma gelişimi için Down sendromunda dil ve konuşma gelişimi rehberimize göz atın.

Kaynaklar

Yazıdaki yaş sınırları, oranlar ve tedavi basamakları şu yayına dayanıyor:

• Fairhurst CBR, Cockerill H. Management of drooling in children, Archives of Disease in Childhood: Education and Practice, 2011.