Proprioseptif Duyu Nedir? Çocuklarda 5 İşaret ve 12 Oyun

Proprioseptif duyu, kaslardan ve eklemlerden gelen, beyne vücudun nerede durduğunu ve ne kadar güç harcadığını bildiren derin duyudur. Bu duyu sayesinde çocuk bardağı ezmeden tutar, merdivene bakmadan çıkar ve kardeşine acıtmadan sarılır. Bu yazıda proprioseptif duyunun nasıl çalıştığını, aksadığında görülen 5 işareti, yaşa göre beklentileri ve evde oynayabileceğiniz 12 oyunu anlatıyoruz.

Örneğin altı yaşındaki Kerem’in annesi ilk görüşmede gülümseyerek bir liste uzattı. Listede şunlar yazıyordu: kapıları çarpıyor, boya kalemlerinin ucunu kırıyor, kardeşine sarılırken onu ağlatıyor.

Üstelik Kerem koltuğa yürüyerek oturmuyor, kendini atıyordu. Ayrıca öğretmeni onun sırada arkadaşlarına sürekli yaslandığını söylemişti. Bu yüzden aile bunun bir “enerji fazlası” olduğunu düşünüyordu.

Aslında Kerem’in vücudu ona eksik bilgi gönderiyordu. Çünkü kolunun ne kadar güç harcadığını tam hissedemiyordu.

Bu nedenle gücü hep yüksek ayarlıyordu. Peki bu bilgiyi taşıyan sistem nedir ve evde nasıl desteklersiniz?

Proprioseptif duyu nedir?

Öncelikle küçük bir deneme yapın. Önce gözlerinizi kapatın ve işaret parmağınızla burnunuzun ucuna dokunun. Böylece parmağınızı görmediğiniz hâlde hedefi bulursunuz.

Bunu sağlayan şey proprioseptif duyudur. Özellikle kaslarda, tendonlarda ve eklemlerde bulunan küçük alıcılar her hareketi izler. Ardından bu alıcılar beyne kolun açısını, kasın gerginliğini ve hareketin hızını bildirir.

Nitekim Proske ve Gandevia’nın kapsamlı derlemesi bu duyuyu tek bir his olarak görmez. Derlemeye göre proprioseptif duyu konum, hareket, çaba, kuvvet ve ağırlık hislerinin toplamıdır. Yani çocuk bir kutuyu kaldırdığında hem kolunun yerini hem de kutunun ağırlığını bu sistemle hisseder.

Halk arasında bu sisteme “derin duyu” ya da “beden farkındalığı” da denir. Ayrıca bazı kaynaklar “propriyosepsiyon” yazımını kullanır. Kısacası hepsi aynı duyuyu anlatır.

Proprioseptif duyu günlük hayatta 3 iş yapar

Bu duyu sessiz çalıştığı için çoğu aile onu ancak bir şey ters gittiğinde fark eder. Oysa çocuğun gününde neredeyse her harekete eşlik eder. Aşağıdaki tablo üç temel görevi ve aksadığında gördüğünüz tabloyu özetliyor.

Üçüncü satır biraz açıklama ister. Örneğin birçok ergoterapist, kasa yük binen hareketlerin çocukları düzenlediğini klinikte gözlemler.

Ancak bu etki her çocukta aynı değildir. Bu yüzden etkiyi kendi çocuğunuzda gözlemleyerek doğrulamanız gerekir.

Proprioseptif duyu, dokunma ve denge: farkı ne?

Aileler bu üç duyuyu sık karıştırır, çünkü üçü de birlikte çalışır. Örneğin çocuk ip atlarken denge, ayak tabanındaki dokunma ve bacak kaslarındaki derin duyu aynı anda devreye girer. Yine de her birinin bildirdiği bilgi farklıdır.

Denge duyusunu ayrıntılı olarak vestibüler sistem yazımızda anlattık. Dokunmaya aşırı tepki veren çocuklar için de dokunsal hassasiyet rehberimize bakabilirsiniz.

Proprioseptif duyu sorununun 5 işareti

Aşağıdaki işaretlerden birini tek başına görmek sorun anlamına gelmez. Çünkü her çocuk yorgunken sakarlaşır ya da heyecanlanınca sertleşir. Ancak birkaç işaret haftalarca birlikte sürüyorsa bir değerlendirme yararlı olur.

1. Gücünü ayarlayamaz

Örneğin çocuk kapıyı çarpar, legoları birbirine geçirirken kırar ve okşamak isterken vurur. Ayrıca kalemi kâğıdı yırtacak kadar bastırır. Bu konuyu kalemi çok bastırarak yazan çocuk yazımızda ayrıca ele aldık.

2. Çarpma ve itme arayışındadır

Kendini yere, yatağa ya da koltuğa atar. Bunun yanında arkadaşlarına yaslanır, güreşmeyi çok sever ve hep zıplar.

Öte yandan bazı çocuklar başını yumuşak yüzeylere bastırır. Başını sert yüzeye vuran çocuk için kafasını vuran çocuk yazımız yol gösterir.

3. Vücudunun haritası bulanıktır

Örneğin çocuk ceketin koluna elini sokmakta zorlanır. Ayrıca merdivende her basamakta ayağına bakar.

Üstelik sık sık eşyalara ve insanlara çarpar. Bu tablo bazen gelişimsel koordinasyon bozukluğu ile birlikte görünür.

4. Duruşu gevşektir

Örneğin masaya yayılır, başını eliyle destekler ve yerde oturmak için W pozisyonunu seçer. Çünkü kaslarından yeterli geri bildirim almadığı için dik durmak ona daha çok çaba gerektirir. Bu konuda W oturuşu ve hipotoni yazılarımız ayrıntı verir.

5. Ağzıyla güçlü girdi arar

Kalem kapağı, gömlek yakası ya da sert yiyecekler sürekli ağızdadır. Örneğin bazı çocuklar havuç ve kraker gibi çıtır yiyecekleri sever.

Çünkü çene kasları da proprioseptif bilgi üretir. Isırma bu arayışın bir parçasıysa çocuklarda ısırma yazımıza göz atın.

Proprioseptif duyu neden zayıf çalışır?

Çoğu çocukta tek ve net bir neden bulunmaz. Aslında proprioseptif duyu güçlüğü bir hastalık adı değil, bir işlemleme biçimidir. Yine de bazı gelişimsel tablolarda bu güçlüğe daha sık rastlarız.

• Otizm: Duyusal farklılıklar otizmli çocukların önemli bir kısmında günlük hayatı etkiler.
• DEHB: Hareket ve çarpma arayışı dikkat güçlüğüyle sık sık iç içe geçer.
• Gelişimsel koordinasyon bozukluğu: Hareket planlama güçlüğü beden haritasındaki belirsizlikle birlikte seyreder.
• Düşük kas tonusu: Kaslar dinlenirken gevşek olduğu için çocuk dik durmak için daha çok çaba harcar ve derin girdiyi sık arar.

Bununla birlikte birçok çocukta bu tabloların hiçbiri yoktur. Örneğin Kerem’in gelişimi diğer alanlarda yaşına uygundu. Bu nedenle davranışı bir tanıya bağlamak yerine önce günlük hayattaki etkisine bakın.

Arayan çocuk ile fark etmeyen çocuk

Proprioseptif duyu güçlüğü her çocukta aynı biçimde görünmez. Ergoterapide sık kullanılan Winnie Dunn modeli iki farklı tabloyu ayırt etmeye yardım eder. Yani bir çocuk girdiyi aktif olarak arar, diğeri ise gelen girdiyi geç fark eder.

Bunun yanında bazı çocuklar iki tabloyu birlikte taşır. Mesela sabah uyuşuk görünen çocuk öğleden sonra durmadan zıplar. Dolayısıyla tek bir etiket yerine çocuğun gün içindeki ritmini izlemek daha doğru sonuç verir.

Öte yandan sürekli hareket eden çocukta akla ilk gelen soru genellikle DEHB olur. Bu ayrımı DEHB mi duyusal arayış mı yazımızda karşılaştırdık.

Yaşa göre neler beklenir?

Öncelikle şunu bilin: kuvvet ayarı ve beden farkındalığı yıllar içinde olgunlaşır. Bu yüzden iki yaşındaki bir çocuğun bardağı devirmesi beklenen bir durumdur. Ancak aşağıdaki tablo yalnızca genel bir çerçeve sunar, kesin sınır vermez.

Okulda ve anaokulunda nasıl görünür?

Sınıf, proprioseptif duyu güçlüğünün en çok göze battığı yerlerden biridir. Çünkü çocuk saatlerce oturmak, sırada beklemek ve kalemle çalışmak zorundadır. Bu yüzden öğretmenler çoğu zaman bu işaretleri aileden önce fark eder.

Örneğin çocuk sırada arkadaşına fazla yaklaşır ya da onu farkında olmadan iter. Ayrıca kalemi bastırdığı için yazarken eli çabuk yorulur. Üstelik sandalyede sallanır ya da masanın altında ayaklarıyla iter.

Öğretmenle konuşurken davranışı “yaramazlık” yerine “beden ihtiyacı” olarak anlatın. Ardından şu küçük düzenlemeleri birlikte deneyin:

• Sıraya geçerken en arkada durmak ve önündekiyle arasında bir kol boyu mesafe bırakmak.
• Ders başında kitap dağıtma ya da tahtayı silme görevi almak.
• Yazı çalışmasından önce avuçları birbirine bastırarak on saniye itmek.
• Kalın gövdeli kalem ya da kalem tutacağı kullanmak.

Sert oyun anında ne söylemeli?

“Yavaş ol” ya da “acıtma” demek çoğu zaman işe yaramaz. Çünkü çocuk “yavaş” ve “sert” arasındaki farkı vücudunda hissedemez. Bunun yerine gücü somut ve görünür hâle getiren bir dil kullanın.

1. Gücü adlandırın: “Pamuk el” ve “taş el” gibi iki ölçü belirleyin. Önce ikisini birlikte bir yastık üzerinde deneyin.
2. Anında örnek gösterin: Çocuğun elini kendi kolunuza koyun ve “pamuk el böyle” diyerek hafifçe bastırın.
3. Doğru anı yakalayın: Nazik dokunduğu anda hemen fark ettiğinizi söyleyin. Böylece çocuk doğru gücün nasıl hissettirdiğini öğrenir.
4. Bir çıkış yolu sunun: Güreşme isteği geldiğinde “Kardeşini değil, minderi it” deyin ve ona güvenli bir hedef verin.

Özellikle kardeşler arasında bu dil çok işe yarar. Ayrıca aynı ifadeleri öğretmenle paylaşırsanız çocuk evde ve okulda tek bir sistemi öğrenir. Öfke anındaki sert davranışlar içinse öfke nöbeti yönetimi yazımız yol gösterir.

Ne zaman uzmana başvurmalı?

Aşağıdaki durumlardan biri birkaç haftadır sürüyorsa bir ergoterapi değerlendirmesi isteyin:

• Çocuğunuz arkadaşlarını istemeden sık sık incitiyor ve bu yüzden oyunlardan dışlanıyor.
• Kalemi, makası ya da çatalı kullanırken gücünü hiç ayarlayamıyor.
• Çarpma ve atlama arayışı onu ya da başkalarını tehlikeye sokuyor.
• Giyinme, merdiven ve top oyunları yaşıtlarına göre belirgin biçimde zor.

Öte yandan bazı belirtiler önce hekim kontrolü gerektirir. Örneğin kas gücünde azalma, önceden yaptığı hareketleri kaybetme ya da yürüyüşünün bozulması bir çocuk hekimine gitmeniz için yeterli nedendir. Bu durumda hekim gerekirse sizi çocuk nörolojisine yönlendirir.

Beden farkındalığını geliştiren 12 oyun

Aşağıdaki oyunlar kaslara yük bindirir. Böylece çocuk vücudunun nerede olduğunu hisseder.

Ayrıca bir kısmı kuvvet ayarını doğrudan çalıştırır. Günlük plana nasıl yerleştireceğinizi de duyusal diyet yazımızda anlattık.

Evde

1. Market yardımcısı: Hafif poşetleri arabadan mutfağa taşıması için ona görev verin.
2. Çamaşır sepeti treni: Dolu sepeti koridorun bir ucundan diğerine itsin.
3. Duvarı itme yarışı: İkiniz de avuçlarınızı duvara dayayın ve “evi ayakta tutalım” diye on saniye itin.
4. Hamur pizzacısı: Sert oyun hamurunu yoğurup açması, merdane ile düzlemesi el kaslarını çalıştırır.

Dışarıda

5. Hayvan yürüyüşü: Ayı gibi dört ayak, yengeç gibi yan yan ya da kurbağa gibi zıplayarak parkuru geçin.
6. El arabası: Bacaklarından tutun, o da elleri üzerinde birkaç adım yürüsün.
7. Kum kazıcısı: Kumda ya da toprakta kürekle çukur açsın, kovayı doldurup taşısın.
8. Halat çekme: Bir havluyu iki uçtan tutup karşılıklı çekin, kazanan yavaşça bıraksın.

Kuvvet ayarı için

9. Yumurta taşıma: Kaşıkta plastik yumurtayı düşürmeden ve ezmeden taşısın.
10. Fısıltı ve davul: Önce masaya çok yavaş, sonra orta, sonra güçlü vursun ve farkı söylesin.
11. Kâğıt bardak kulesi: Bardakları ezmeden üst üste dizip yıkmadan kule kurmaya çalışsın.
12. Kalın pipet: Yoğurtlu meyve kokteylini kalın bir pipetle içmesi çene kaslarına derin girdi verir.

Aslında bu oyunlardan her gün iki üçünü seçmeniz yeterlidir. Özellikle okul öncesi ve ödev öncesi zamanlar iyi birer fırsattır. Ayrıca daha fazla fikir için duyusal oyun yazımıza bakabilirsiniz.

Güvenli uygulama için 4 ilke

• Çocuğunuzun yüzünü izleyin. Gerilir ya da itiraz ederse oyunu hemen bırakın.
• Oyunu bir görev gibi sunun, “egzersiz” gibi değil. Böylece çocuk gönüllü katılır.
• Oyundan önce ve sonra çocuğun hâlini not edin. Sakinleşiyor mu, yoksa daha mı coşuyor?
• Ağırlık eklemeyin. Çocuğun kendi vücut ağırlığı ve ev eşyaları yeterli yükü sağlar.

Ağırlıklı yelek ve battaniye: araştırmalar ne diyor?

Birçok satıcı ağırlıklı yelekleri internette “sakinleştirici” diye tanıtır. Oysa Stephenson ve Carter, otizmli ve diğer gelişimsel farklılıkları olan çocuklarda yapılan yedi çalışmayı inceledi. Sonuçta araştırmacılar yeleklerin genel olarak etkisiz göründüğünü ve klinik kullanım için önerilemeyeceğini yazdı.

Bu yüzden yelek ya da battaniyeyi kendi başınıza almadan önce bir ergoterapiste danışın. Özellikle bebeklerde ve küçük çocuklarda ağırlıklı uyku ürünlerini hiç kullanmayın. Çünkü bu ürünler nefes yolunu tıkama riski taşır.

Ergoterapist proprioseptif duyuyu nasıl değerlendirir?

Öncelikle ilk görüşmede ergoterapist çocuğunuzu oyun içinde gözlemler. Örneğin merdiven çıkarken, top yakalarken, hamurla oynarken ve kalem tutarken nasıl güç harcadığına bakar. Ayrıca gözleri kapalıyken bir duruşu taklit edip edemediğini oyunlaştırarak dener.

Ardından sizinle evdeki ve okuldaki günü konuşur. Böylece hangi saatlerde çarpma arttığını, hangi etkinliklerden sonra sakinleştiğini birlikte çıkarırsınız. Bu sürecin tamamını ergoterapi değerlendirmesi nasıl yapılır yazımızda anlattık.

Peki duyu bütünleme yaklaşımının araştırma desteği var mı? Schaaf ve arkadaşlarının 2014 tarihli randomize çalışmasında 4-8 yaş arası otizmli çocuklar 30 seans ergoterapi aldı.

Sonuçta bu çocuklar kişisel hedeflerde ve öz bakımda bakım verenden daha az yardım almada kontrol grubundan anlamlı ölçüde iyi sonuç gösterdi. Ancak çalışma küçük bir gruptu, dolayısıyla daha geniş araştırmalara ihtiyaç var.

Çocukla Akademi’de süreç nasıl işler?

Merkezimiz, çocuğunuzun beden farkındalığını ve kuvvet ayarını oyun içinde destekler. Ayrıca seanslarımız 40 dakika sürer ve bireyseldir. İlk olarak çocuğunuzun proprioseptif duyu profilini sizinle birlikte çıkarırız.

Ardından hedefleri günlük hayattan seçeriz. Mesela ilk hedef kardeşine acıtmadan sarılmak, ikincisi kalemi kâğıdı yırtmadan kullanmak olabilir. Ayrıca her seansın sonunda evde uygulayacağınız bir ya da iki oyunu birlikte belirleriz.

Kerem’in öyküsüne dönersek, onun gibi bir çocukta ilk adım genellikle sabah rutinine iki oyun eklemektir. Örneğin kahvaltıdan önce çamaşır sepeti treni, okula çıkmadan önce duvarı itme oyunu iyi bir başlangıçtır.

Ardından seanslarda yumurta taşıma ve bardak kulesi gibi kuvvet oyunlarına geçeriz. Böylece çocuk önce bedenini hisseder, sonra gücünü ayarlamayı öğrenir.

Bu süreçte duyu bütünleme terapisi temel yaklaşımımızdır. Genel çerçeveyi ergoterapi sayfamızda bulabilirsiniz.

Proprioseptif duyu hakkında yanlış bilinenler

Sık sorulan sorular

İlgili yazılar

Öncelikle duyusal güçlüklerin genel tablosunu duyu bütünleme bozukluğu belirtileri yazısında topladık. Ayrıca parmak ucunda yürüyüşün derin duyuyla ilişkisi için parmak ucunda yürüyen çocuk rehberine, tekrarlayan hareketler için stimming yazısına göz atın.

Kaynaklar

Yazıdaki araştırma bilgileri şu kaynaklara dayanıyor:

• Proske U, Gandevia SC. The proprioceptive senses: their roles in signaling body shape, body position and movement, and muscle force. Physiological Reviews, 2012.
• Stephenson J, Carter M. The use of weighted vests with children with autism spectrum disorders and other disabilities. Journal of Autism and Developmental Disorders, 2009.
• Schaaf RC ve ark. An intervention for sensory difficulties in children with autism: a randomized trial. Journal of Autism and Developmental Disorders, 2014.