Stimming Nedir? Otizmde Stereotipik Hareketler ve Ne Yapmalı

Stimming, çocuğun kendini düzenlemek için yaptığı el çırpma, sallanma, dönme ya da ses çıkarma gibi tekrarlayan davranışların adıdır. Türkçede stereotipik hareketler diye geçer; her çocuk bir ölçüde stim yapar, otizmde ise daha sık ve daha belirgindir. Bu yazıda stimin işlevini, türlerini, tik ve nöbetten farkını ve ne zaman müdahale gerektiğini anlatıyoruz.

“Heyecanlanınca ellerini çırpıyor”, “kendi kendine sallanıyor”, “parmaklarını gözünün önünde oynatıyor” cümleleri merkezimize sık gelir. Çünkü aileler bu hareketleri internette otizm belirtisi olarak okur. Ardından çoğu aile hareketi durdurmaya çalışır ve çocuk daha da huzursuzlaşır.

Oysa stim bir kusur değil, bir mesajdır. Çocuk o hareketle bir ihtiyacını karşılar: sakinleşmek, uyanmak, keyif almak ya da heyecanını göstermek. Dolayısıyla doğru soru “nasıl durdururum” değil, “bu hareket ne anlatıyor” sorusudur.

Stimming Nedir?

Stimming, aslında İngilizce “self-stimulatory behavior” ifadesinin kısaltmasıdır. Kişinin kendi duyu sistemini uyarmak ya da düzenlemek için yaptığı tekrarlayan hareket ve sesleri kapsar; başka bir deyişle bir düzenleme aracıdır. Türkçe kaynaklar aynı davranışı stereotipik davranış, stereotipi ya da kendini uyarıcı davranış diye adlandırır.

Stereotipik hareketler ise belirli bir amaca yönelmeden, hep aynı biçimde tekrarlanan el çırpma, sallanma, dönme, parmak oynatma ya da ses çıkarma gibi davranışlardır. Kısacası stimming ve stereotipik hareket, aynı davranışın iki adıdır.

Bu davranış ise otizme özgü değildir. Örneğin sınavda ayağını sallayan öğrenci ya da telefonda saçını büken yetişkin de stim yapar. Ancak otizmde stim daha sık, daha yoğun ve daha uzun sürer; üstelik sıklıkla sosyal ortamlarda da devam eder.

Tanı ölçütlerinde stim, otizmin “sınırlı ve tekrarlayıcı davranışlar” başlığı altında yer alır. Bununla birlikte tek başına tanı koydurmaz. Otizmin diğer işaretlerini çocuklarda otizm belirtileri yazımızda topladık.

Çocuk Neden Stim Yapar?

Stimin arkasında ise her zaman bir işlev vardır. Nitekim aynı hareket iki farklı çocukta iki farklı işe yarar. Bu yüzden müdahaleden önce işlevi bulmak zorunludur.

• Sakinleşme: Kalabalık, gürültü ya da değişiklik kaygı yaratır; ritmik hareket sinir sistemini yatıştırır.
• Uyanma: Düşük uyarılmış çocuk sıkıldığında sallanarak ya da zıplayarak kendini uyandırır.
• Duyusal keyif: Işığın parmaklar arasından geçişi ya da dönen tekerlek çocuğa gerçek bir haz verir.
• Duygu ifadesi: El çırpma çoğu zaman “çok mutluyum” demenin bedensel yoludur.
• Dikkat toplama: Bazı çocuklar sallanırken daha iyi dinler; çünkü hareket dikkati derler.
• Aşırı yüklenmeyi boşaltma: Duyusal taşma anında stim bir emniyet valfi gibi çalışır.

Duyu profili ise bu işlevleri belirler. Örneğin dokunsal hassasiyeti olan çocuk sakinleşmek için, duyusal arayışı olan çocuk ise uyanmak için stim yapar. Bu ayrımı duyu bütünleme bozukluğu belirtileri yazımızda anlattık.

Stim Türleri: Hangi Duyuya Hizmet Ediyor?

Stimi anlamanın en pratik yolu öncelikle hangi duyuyu beslediğine bakmaktır. Çünkü duyu belli olunca güvenli alternatif de kolay bulunur. Aşağıdaki tablo en sık gördüğümüz örnekleri duyu sistemine göre ayırır.

Sözel tekrarlar ise ayrı bir başlıktır. Çünkü bir kısmı stim, bir kısmı ise gerçek iletişim çabasıdır; bu ayrımı ekolali yazımızda ele aldık. Parmak ucunda yürüme de çoğu zaman proprioseptif bir stimdir; ayrıntı için parmak ucunda yürüyen çocuk yazımıza bakın.

Bebeklerde ve Küçük Çocuklarda Stereotipik Hareketler Normal mi?

Evet, belirli bir yaşa kadar genellikle normaldir. Nitekim 6-12 aylık bebeklerin çoğu uykudan önce sallanır, başını yastığa vurur ya da ellerini heyecanla çırpar. Bu hareketler sinir sisteminin ritim ihtiyacını karşılar ve genellikle 2-3 yaşta azalır.

Tipik gelişen çocukların yaklaşık yüzde 3-4’ünde ise kol sallama gibi karmaşık motor stereotipiler okul çağına kadar sürer. Bu çocuklarda ise sosyal iletişim ve dil normaldir. Dolayısıyla stereotipi tek başına otizm anlamına gelmez.

Tablodaki son satır özellikle aciliyet taşır. Çünkü kendine zarar veren stim beklemeyle geçmez ve uzman planı gerektirir. Diğer satırlarda ise stimle birlikte gelen sosyal işaretlere bakarız; bu ayrımı otizm mi, konuşma gecikmesi mi yazımızda anlattık.

Stim, Tik, Kompulsiyon ve Nöbet Arasındaki Farklar

Ne var ki tekrarlayan her hareket stim değildir. Özellikle tik, obsesif kompulsif ritüel ve dalma nöbeti ailelerin en çok karıştırdığı üç durumdur. Aşağıdaki tablo dördünü yan yana koyar.

Dalma nöbeti şüphesinde ise beklemeyiz. Çünkü çocuk seslenince dönmüyor, hareketi hatırlamıyor ve günde onlarca kez tekrarlıyorsa nörolojik değerlendirme öncelik alır. Buna karşın stimde çocuk çağrıldığında genellikle döner ve hareketi keyifle sürdürür.

Stim Engellenmeli mi?

Hayır, zarar vermeyen stimi genellikle engellemeyiz. Çünkü stim bir düzenleme aracıdır; aracı elinden alınan çocuk ya daha kaygılı olur ya da daha zararlı bir stim edinir. Nitekim “elini tutma” yaklaşımı çoğu zaman öfke nöbetiyle sonuçlanır.

Stereotipik hareketler nasıl geçer sorusunun dürüst cevabı şudur: çoğu zaman tamamen kaybolmaz, ama azalır. Çocuk kendini düzenlemenin başka yollarını öğrendikçe ve duyusal ihtiyaçları karşılandıkça hareketlerin sıklığı ve yoğunluğu genellikle düşer.

Bununla birlikte dört durumda müdahale gerekir. Aşağıdaki tablo her durum için ilk adımı gösterir.

Bu dört durum dışındaki stim ise yalnızca farklı bir davranıştır. Dolayısıyla hedef “stim yok” değil, “stim çocuğun hayatını kısıtlamıyor” olmalıdır. Kaygı kaynaklı öfke patlamalarını öfke nöbeti yönetimi yazımızda ayrıca ele aldık.

Stimin İşlevini Evde Nasıl Bulursunuz?

İşlevi anlamak için en güvenilir yöntem bir haftalık ÖDS kaydıdır: öncül, davranış, sonuç. Çünkü çoğu stim belirli bir tetikleyiciden sonra gelir ve belirli bir sonuçla biter. Bu kaydı ise bir defter sayfasına üç sütun açarak tutarsınız.

• Öncül: Hemen öncesinde ne oldu? Gürültü, geçiş, bekleme, heyecan verici haber?
• Davranış: Hangi hareket, ne kadar sürdü, ne şiddette?
• Sonuç: Sonrasında ne oldu? Sakinleşti mi, ilgi aldı mı, görevden kurtuldu mu?

Bir hafta sonunda örüntü genellikle kendini gösterir. Örneğin “her market çıkışında sallanıyor” kaydı duyusal taşmayı, “ödev başlayınca dönüyor” kaydı ise kaçınmayı anlatır. Böylece uzmana “sürekli sallanıyor” yerine somut bir tablo götürürsünüz.

Güvenli İkame: Stimi Yasaklamak Yerine Yönlendirmek

İkame, başka bir deyişle aynı duyusal ihtiyacı daha güvenli ya da daha az dikkat çeken bir yolla karşılamaktır. Bu nedenle önce tabloya dönüp stimin hangi duyuya hizmet ettiğini bulun. Ardından aynı duyuyu besleyen bir alternatif sunun.

Ne var ki ikame tek başına yetmez. Çünkü asıl çözüm günlük duyusal ihtiyacı önceden karşılamaktır; bunu planlı biçimde duyusal diyet yapar. Örneğin kalabalık bir etkinlikten önce 15 dakikalık ağır iş, etkinlik sırasındaki stimi belirgin azaltır.

Floortime Stime Nasıl Yaklaşır?

DIR/Floortime stimi bastırılacak bir sorun değil, aksine çocuğun ilgisinin bulunduğu yer olarak görür. Bu nedenle terapist çocuğun stimine eşlik eder: çocuk dönüyorsa birlikte döner, tekerlek çeviriyorsa tekerleğe kendi elini ekler. Böylece tek kişilik bir döngü iki kişilik bir etkileşime dönüşür.

Bu yaklaşım stimi zamanla azaltır. Çünkü çocuk aynı duyusal keyfi artık bir insanla paylaşarak alır ve paylaşılan dikkat gelişir. Uygulamayı otizmde Floortime sayfamızda, evde katılma tekniklerini ise Floortime evde nasıl uygulanır yazımızda anlattık.

Davranışçı yaklaşımlar ise buna karşın stimi doğrudan azaltmayı hedefler. İki yaklaşımın farkını ABA mı, Floortime mı yazımızda karşılaştırdık. Merkezimizde ise her Floortime seansı 40 dakika sürer.

Kendine Zarar Veren Stimde Önce Tıbbi Nedenleri Tarayın

Kafa vurma, ısırma ve göze bastırma gibi stimler bazen gizli bir ağrının dilidir. Çünkü konuşamayan çocuk diş ağrısını ya da kulak iltihabını başka türlü anlatamaz. Bu nedenle uzman planından önce şu tıbbi nedenleri taratırız:

• Diş çıkarma ve diş ağrısı: Özellikle çene ve yanak bölgesine vurmayı artırır
• Orta kulak iltihabı ve sıvısı: Kulak çekme ve başın yanına vurma ile gelir
• Reflü ve kabızlık: Karına bastırma, iki büklüm sallanma ve huzursuzluk yaratır
• Uyku yetersizliği: Her tür stimi belirgin biçimde artırır
• Baş ağrısı ve migren: Kafa vurma ve ışıktan kaçınma birlikte görünür

Tıbbi neden dışlandıktan sonra duyusal işleve bakarız. Nitekim kafa vurma çoğu zaman derin basınç ve vestibüler girdi arayışıdır; ağırlıklı yelek ve yastık sıkıştırma gibi güvenli ikameler bu ihtiyacı karşılar.

Stim Hakkında Dört Yanlış İnanış

Yanlış bilgiler aileleri ya gereksiz korkutur ya da yanlış müdahaleye yöneltir. Bu nedenle en sık duyduğumuz dört inanışı düzeltiyoruz.

“Stim yapıyorsa kesin otizmdir”

Hayır, çünkü herkes stim yapar. Otizm şüphesi için stimle birlikte sosyal iletişim işaretleri gerekir; stim tek başına yalnızca bir düzenleme davranışıdır.

“Stimi durdurursam otizm azalır”

Tam tersi olur. Çünkü bastırılan stim kaygıyı artırır ve kaygı sosyal geri çekilmeyi büyütür. Oysa stime eşlik etmek etkileşimi artırır.

“Stim dikkatini dağıtıyor”

Çoğu çocukta stim dikkati dağıtmaz, aksine derler. Nitekim sallanarak dinleyen çocuk, hareketsiz oturmaya zorlanan çocuktan daha çok öğrenir.

“Büyüyünce nasılsa geçer”

Zarar vermeyen stim zamanla azalır ya da sessizleşir. Ancak kendine zarar veren stim ve sosyal işaretlerle gelen stim beklemekle geçmez; erken değerlendirme gerekir.

Ailelerin Sık Yaptığı Beş Hata

İyi niyetli bazı tepkiler ise stimi tersine artırır. Bu yüzden en sık gördüğümüz beş hatayı sıralıyoruz.

1. Elini tutup “yapma” demek. Hareketi keser, ancak ihtiyacı kesmez. Ardından çocuk daha yoğun bir stimle döner.
2. Utandırmak ya da cezalandırmak. Kaygıyı artırır; oysa kaygı stimin en güçlü yakıtıdır.
3. Ekranla susturmak. Ekran stimi anlık keser, ancak duyusal düzenlemeyi büsbütün bozar. Bu bağı ekran bağımlılığı yazımızda anlattık.
4. Her stimi otizm belirtisi saymak. Oysa yaşa uygun ve sosyal işaretlerle gelmeyen stim yalnızca stimdir.
5. Kendine zarar veren stimi beklemek. “Büyüyünce geçer” bu durumda geçerli değildir; aksine hemen uzman planı gerekir.

Okulda ve Dışarıda Ne Yapmalı?

Okul, genellikle stimin en çok sorun edildiği yerdir. Ancak küçük düzenlemeler çoğu sınıfta yeterli olur. Örneğin ders öncesi beş dakikalık ağır iş, sıra altında sessiz bir el oyuncağı ve gerektiğinde bir mola kartı stimi makul düzeye çeker.

Öğretmenle kısa bir bilgi paylaşımı ise tutumu değiştirir. Çünkü “dikkatini dağıtıyor” yerine “kendini düzenliyor” diyen öğretmen, çocuğa alan açar. Okulla iş birliğinin yolunu anaokulu-aile iş birliği yazımızda anlattık.

Dışarıda ise öncelikle hazırlık esastır. Nitekim market, düğün ya da doğum günü gibi yoğun ortamlardan önce duyusal doyurma, yanınızda sessiz bir ikame nesnesi ve önceden belirlenmiş sakin köşe planı stimi büyük ölçüde önler.

Ne Zaman Uzmana Başvurmalı?

Aşağıdaki durumlardan biri varsa değerlendirme randevusunu kesinlikle ertelemeyin. Çünkü stimle birlikte gelen sosyal işaretlerde erken müdahale sonucu belirgin değiştirir.

• Stim kendine ya da başkasına zarar veriyorsa
• Stimle birlikte isme dönmeme, işaret etmeme ve göz teması azlığı varsa
• Stim oyunun, iletişimin ya da uykunun yerini alıyorsa
• Çocuk seslenince dönmüyor ve hareketi hatırlamıyorsa (nöbet şüphesi)
• Üç yaşından sonra nesne döndürme, ışığa bakma ya da yan gözle bakma sürüyorsa
• Bir haftalık ÖDS kaydında belirgin bir tetikleyici bulamadıysanız

Başvuru için ise tanı raporu gerekmez. Değerlendirmede gördüğümüz duyusal profili bireysel farkındalık ve duyu profili yazımızda açıkladık.

Çocukla Akademi’de Süreç Nasıl İşler?

İlk adımda aileyle ayrıntılı bir görüşme yaparız. Bu görüşmede özellikle ÖDS kaydınızı ve sosyal iletişim işaretlerini inceleriz; ardından kurucumuz Uzm. Ody. Alev Akıncı Yıldız gelişimsel gözlemi planlar.

İkinci adımda ise ergoterapist duyu profilini çıkarır. Böylece stimin hangi duyuya hizmet ettiğini ve hangi ikamenin işe yarayacağını belirleriz. Bu değerlendirmeyi duyu bütünleme terapisi sayfamızda anlatıyoruz.

Üçüncü adımda ise 40 dakikalık Floortime seansları ve ev programı başlar. Bunun yanı sıra Ebeveyn Danışmanlığı katılma ve ikame tekniklerinin evde doğru sürmesini sağlar. Otizm tanısı olan çocuklar için ise otizm terapisi sayfamız programı anlatır.

Ekibimiz Beylikdüzü, Esenyurt ve Bahçeşehir bölgelerinden ailelere hizmet verir. Ayrıntılar için ise Merkezimiz sayfasını inceleyin. Randevu bilgisini İletişim sayfamızda bulursunuz.

Sıkça Sorulan Sorular

Özetle, stimming çocuğun kendini düzenleme yoludur ve tek başına bir tanı değildir. Zarar vermeyen stimi yasaklamak yerine işlevini çözer, ihtiyacı karşılar ve stime eşlik ederek etkileşime dönüştürürüz. Dolayısıyla “nasıl durdururum” sorusunu bırakın, “ne anlatıyor” sorusuyla başlayın.