Bebek İşaret Dili: Konuşmayı Geciktirir mi? İlk 10 İşaret ve Başlama Rehberi

Bebek işaret dili, henüz konuşamayan bebeğin “daha”, “bitti”, “süt” gibi temel istekleri basit el hareketleriyle anlatmasıdır. Ancak birçok aile aynı soruyu soruyor: Bebek işaret dili konuşmayı geciktirir mi? Bu yazıda araştırmaların gerçekte ne dediğini, kaç ayda başlayacağınızı, ilk 10 işareti ve evde 6 adımlık uygulamayı anlatıyoruz.

Örneğin on aylık Defne mama sandalyesinde huzursuzlanıyor, ağlıyor ve kaşığı itiyordu. Annesi önce suyu, sonra bisküviyi denedi. Ancak ağlama durmadı.

Birkaç hafta sonra Defne iki elinin parmak uçlarını birbirine dokundurmaya başladı. Bu, annesinin her lokmada söylediği “daha” kelimesinin işaretiydi. Böylece ağlama yerini kısa bir el hareketine bıraktı.

Merkezimize gelen aileler bu tür anları anlatırken genellikle iki duyguyu birlikte yaşıyor. Bir yanda heyecan, öte yanda “Konuşmak yerine işarete alışırsa?” kaygısı var. Bu yüzden önce kaygının kendisine bakalım.

Bebek işaret dili nedir?

Bebek işaret dili, ebeveynin bir kelimeyi söylerken aynı anda basit bir el hareketi yapmasına dayanır. Zamanla bebek bu hareketi taklit eder ve kendi isteğini anlatmak için kullanır.

Ancak bebek işaret dili bir dil değildir. Bebek işaret dili yalnızca bir avuç işaretten oluşur ve konuşmaya eşlik eder. Oysa Türk İşaret Dili (TİD) kendi dil bilgisi olan, işitme engelli toplulukların kullandığı tam bir dildir.

Kısacası bu yazıda anlattığımız bebek işaret dili, işiten bir bebeğin konuşmaya giden yolunda kullandığı geçici bir köprüdür.

Bebekler neden önce elleriyle konuşur?

Çünkü el kasları, konuşma için gereken dudak, dil ve nefes koordinasyonundan daha erken olgunlaşır. Bu nedenle pek çok bebek ilk kelimesinden önce el sallar, gösterir ya da kollarını kaldırır.

Nitekim araştırmacılar Linda Acredolo ve Susan Goodwyn 1988’de önemli bir gözlem yayımladı. Buna göre bebekler, kimse öğretmeden de nesneler ve istekler için kendi jestlerini geliştiriyor. Üstelik jest sayısı fazla olan bebeklerin kelime dağarcığı da daha genişti.

Ardından Jana Iverson ve Susan Goldin-Meadow 2005’te daha net bir bağlantı gösterdi. Çocukların önce jestle anlattığı nesnelerin çoğu, birkaç ay sonra kelime olarak ortaya çıktı. Örneğin kuşu gösterip “uyku” diyen çocuk, kısa süre sonra “kuş uyku” diye iki kelimeyi birleştirdi.

Dahası Meredith Rowe ve Goldin-Meadow 2009’da 50 çocuğu izledi. Buna göre 14. ayda çok jest yapan çocuklar, 54. ayda daha geniş bir kelime dağarcığına sahipti.

Ayrıca çocuğun jest kullanımı büyük ölçüde ebeveynin jest kullanımıyla ilişkiliydi.

Özetle jest, dilin rakibi değil, habercisidir. Bu konuyu ortak dikkat ve taklit becerisi yazılarımızda da ele aldık.

Bebek işaret dili konuşmayı geciktirir mi? Araştırmalar ne diyor?

Kısa cevap: Hayır, geciktirdiğini gösteren bir araştırma yok. Ancak konuşmayı belirgin biçimde hızlandırdığını gösteren güçlü bir kanıt da yok.

İlk olarak Goodwyn ve Acredolo 1993’te 22 bebeği izledi. Bu bebekler işaretleri kelimelerden biraz önce kullanmaya başladı. Ancak aradaki fark, eski iddiaların öngördüğünden çok daha küçüktü.

Ardından Elizabeth Kirk ve ekibi 2013’te bu alandaki ilk randomize kontrollü çalışmayı yayımladı. Ekip 40 bebeği 8. aydan 20. aya kadar izledi.

Sonuçta işaret öğretilen bebeklerin dil gelişimi kontrol grubundan farklı çıkmadı.

Öte yandan aynı çalışmada ilginç bir bulgu vardı. İşaret eğitimi alan anneler, bebeklerinin sözsüz sinyallerine daha duyarlı davranıyordu. Üstelik bebeği kendi başına bir şey yapmaya daha çok teşvik ediyorlardı.

Son olarak Fitzpatrick ve ekibi 2014’te işiten bebeklerle yapılan çalışmaları sistematik olarak taradı. Ekip 1.902 kayıttan ölçütlere uyan 10 raporu inceledi.

Sonuç olarak işaretin dile kesin bir yarar sağladığına dair kanıt bulamadı. Bununla birlikte zarar verdiğine dair bir kanıt da bulamadı.

Kanada’daki Hanen Merkezi’nin bebek işareti üzerine yazısı da benzer bir sonuca varıyor. Yani işaretin değeri, kelimeyi hızlandırmasından çok iletişim anlarını çoğaltmasından geliyor.

Bebek işaret dilinin gerçek kazancı nerede?

Bebek işaret dili mucizevi bir yöntem değildir. Ancak doğru kullanıldığında evdeki iletişime üç somut katkı sunar.

• Bebeği daha dikkatli izlersiniz. İşareti beklerken bebeğin bakışını, uzanışını ve sesini daha çok fark edersiniz. Bu dikkat, dil gelişiminin temelidir.
• Kelimeyi daha sık ve daha net söylersiniz. Çünkü her işareti aynı kelimeyle birlikte yaparsınız. Böylece bebek o kelimeyi günde onlarca kez duyar.
• İstek anı kısalır. Örneğin “daha” ya da “bitti” işareti, tahmin oyununu kısaltabilir. Ancak bu etkinin ağlamayı azalttığı henüz güçlü bir kanıta dayanmıyor.

Bu yüzden bebek işaret dilini bir başarı testi gibi değil, birlikte oynanan bir iletişim oyunu gibi düşünün.

Bebek işaret diline kaç ayda başlanır?

Genellikle 6-8. aylarda işaretleri göstermeye başlayabilirsiniz. Ancak bebeğin işareti kendisi yapması çoğunlukla 8-12. aylar arasında olur.

Çünkü bunun için önce bakışı takip etmesi ve el hareketini taklit edebilmesi gerekir.

Aşağıdaki tablo, ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezi (CDC) gelişim basamaklarındaki jest maddelerine dayanıyor. CDC bu basamakları çocukların en az yüzde 75’inin ulaştığı yaşa göre belirliyor.

Yaşa göre konuşma basamaklarının tamamını 0-6 yaş dil gelişim basamakları yazımızda bulabilirsiniz.

Bebek işaret dilinde ilk 10 işaret

İşaretin “doğru” biçimi, evde herkesin aynı biçimi kullanmasından daha az önemlidir. Bu nedenle aşağıdaki işaretleri basit ev işaretleri olarak düşünün. Dilerseniz bir TİD kaynağından resmî karşılıklarını da öğrenebilirsiniz.

Ancak on işaretin hepsiyle birden başlamayın. Bunun yerine günde en çok tekrar eden 2-3 işaretle başlayın. Örneğin “daha”, “bitti” ve “süt” çoğu ev için iyi bir başlangıçtır.

Evde 6 adımda bebek işaret dili

1. Kelimeyi her zaman sesli söyleyin. İşareti hiçbir zaman sessiz yapmayın. Böylece bebek eli ve sesi birlikte öğrenir.
2. Göz hizasına inin. İşareti yüzünüzün yanında yapın. Çünkü bebek hem elinize hem dudağınıza bakabilmelidir.
3. Gerçek anı kullanın. “Süt” işaretini süt gelmeden hemen önce yapın. Ayrıca işareti bir ders gibi ayrı bir saatte çalıştırmayın.
4. Bir an bekleyin. İşareti yaptıktan sonra birkaç saniye susun ve bebeğe bakın. Bu bekleme, bebeğe sıra verdiğinizi gösterir.
5. Yaklaşık işareti kabul edin. Örneğin “daha” işareti el çırpmaya benzeyebilir. Bu durumda düzeltmeyin, kelimeyi doğru biçimde tekrar söyleyin.
6. Kelime gelince sözü öne çıkarın. Bebek “da” demeye başladığında sesine coşkuyla karşılık verin. Ardından işareti zamanla azaltın.

Özellikle bebek işaret dili, evdeki herkes aynı işareti kullandığında işe yarar. Bu yüzden diğer yetişkinlerin ve bakıcının da aynı biçimleri kullanması önemlidir. Ayrıca buzdolabına küçük bir bebek işaret dili listesi asabilirsiniz.

İşaretten kelimeye geçiş nasıl olur?

Bebek işaret dili kullanan ailelerin en çok merak ettiği an, işaretin kelimeye dönüştüğü andır. Bu geçiş genellikle bir gecede değil, birkaç ay içinde ve dört aşamada olur.

Özellikle ikinci aşama önemli bir dönüm noktasıdır. Çünkü bebek artık elinin yanına sesini de koymaya başlamıştır.

Iverson ve Goldin-Meadow’un bulgusu da tam bu noktaya işaret ediyor. Örneğin bir jestle bir kelimeyi birleştiren çocuklar, iki kelimelik cümleye de daha erken geçti.

Bu nedenle bebeğiniz “su” işaretini yapıp “anne” diyorsa bunu iki kelimelik cümleye giden ilk adım sayın. Ardından “Anne su istiyorsun” diyerek cümleyi sözlü olarak tamamlayın.

Öte yandan bazı çocuklar üçüncü aşamada uzun süre kalır. Bu durum genellikle bir sorun değildir. Ancak işaret sayısı artarken kelime sayısı hiç artmıyorsa bunu bir uzmanla konuşun.

Günlük rutinlerde işaret fırsatları

Bebek işaret dili için ayrı bir oyun saati gerekmez. Aksine en iyi fırsatlar, her gün aynı sırayla tekrar eden rutinlerdir.

Kitap anını nasıl daha konuşkan hâle getirebileceğinizi çocuğa kitap okuma yazımızda anlattık. Ayrıca rutinlere uygun başka oyunlar için evde dil gelişimi aktiviteleri yazımıza bakabilirsiniz.

Sık yapılan 5 hata

• Sessiz işaret yapmak. Bebek işaret dili sözün yerine geçerse bebek kelimeyi duyma fırsatını kaçırır.
• Çok fazla işaretle başlamak. Yirmi işaret aynı anda bebeği değil, ebeveyni yorar ve tutarlılık kaybolur.
• Bebeği sınamak. “Göster bakalım süt nasıl?” sorusu oyunu teste çevirir. Bunun yerine işareti gerçek istek anında kullanın.
• İsteği hemen karşılamak. Bebek uzanır uzanmaz istediğini verirseniz işarete ihtiyacı kalmaz. Bu yüzden bir an bekleyin.
• İşareti konuşma gecikmesinin çaresi sanmak. İşaret iyi bir destektir. Ancak konuşma belirgin biçimde gecikiyorsa değerlendirmenin yerini tutmaz.

Konuşması geciken çocuğa işaret öğretmek işe yarar mı?

Evet. Hatta konuşması geciken çocuklarda işaret ve resim kartları terapinin sık kullanılan araçlarıdır. Uzmanlar bu desteklere “alternatif ve destekleyici iletişim” diyor.

Aileler burada da aynı kaygıyı taşıyor. Ancak araştırmalar, destekleyici iletişimin konuşmayı engellemediğini, çoğu zaman desteklediğini gösteriyor. Bu konuyu PECS ve alternatif destekleyici iletişim yazımızda ayrıntılı ele aldık.

Özellikle şu durumlarda işaret, çocuğun kendini anlatmasına yardım edebilir:

• Anladığı kelime çok, söyleyebildiği kelime az olan çocuklar (bkz. alıcı ve ifade edici dil farkı)
• Sesleri planlamakta zorlanan çocuklar (bkz. çocukluk çağı konuşma apraksisi)
• Down sendromunda dil ve konuşma gelişimi süreci izlenen çocuklar
• İsteği anlaşılmadığında yoğun öfke nöbeti geçiren çocuklar (bkz. öfke nöbeti yönetimi)

Bununla birlikte bu çocuklarda işaret seçimi ve sırası terapistle birlikte planlanmalıdır. Çünkü amaç işareti kalıcı bir sistem yapmak değil, sözlü dile köprü kurmaktır.

İşaret var ama ses yoksa: odyolog gözüyle

Bazı bebekler işaretleri hızla öğrenir ama hiç babıldamaz. Bu durumda ilk soru işitmeyle ilgilidir.

Çünkü iyi işiten bebekler genellikle 10. aya kadar “ba-ba”, “da-da” gibi heceler çıkarır.

Nitekim işitme kaybı olan bebeklerde jest ve işaret sıklıkla güçlü, hece ise zayıf kalır. Bu yüzden 10-11. aya gelen ve hece çıkarmayan bebekte işitme değerlendirmesini ertelemeyin.

Ayrıntıları agulama ve babıldama ile ismine tepki vermeyen çocuk yazılarımızda anlattık.

Öte yandan işitme kaybı tanısı alan bir çocuk için Türk İşaret Dili, bebek işaretinden çok daha fazlasıdır. Bu durumda TİD, işitme cihazı ya da koklear implant ve işitsel rehabilitasyon seçeneklerini ailenin, hekimin ve odyoloğun birlikte değerlendirmesi gerekir.

Ne zaman uzmana başvurmalısınız?

Bebek işaret dili gelişimi izlemenin iyi bir penceresidir. Ancak aşağıdaki işaretlerden birini görürseniz beklemeyin:

• 12. ayda el sallama, işaret etme ya da kollarını kaldırma gibi jestler hiç yoksa
• 10-11. ayda hece babıldaması başlamadıysa
• 15-16. ayda anlamlı tek kelime yoksa
• 18. ayda istediği şeyi göstermiyor ve üç kelimeye ulaşmadıysa
• İsmine tutarlı biçimde dönmüyorsa
• Önceden kullandığı işaret ya da kelimeleri kaybettiyse

Bu durumların her biri farklı nedenlere bağlı olabilir. Bu nedenle önce çocuk doktorunuzla konuşun ve işitmeyi kontrol ettirin. Ardından bir dil ve konuşma terapistinden destek alabilirsiniz.

Yaşa göre daha ayrıntılı bir yol haritası için 2 yaşında konuşmayan çocuk yazımıza bakabilirsiniz.

Çocukla Akademi’de süreç nasıl işler?

İlk görüşmede bebeğinizin nasıl iletişim kurduğunu, hangi jestleri kullandığını ve hangi seslerin çıktığını dinliyoruz. Ardından oyun içinde ortak dikkati, taklidi ve sıra almayı gözlemliyoruz. Bu gözlemi dil ve konuşma değerlendirmesi yazımızda adım adım anlattık.

Gerekirse dil ve konuşma terapisi planlıyoruz. Seanslar 40 dakika sürer ve ebeveyn sürecin içindedir. Ayrıca Ebeveyn Danışmanlığı görüşmelerinde evde hangi işaretlerle başlayacağınızı ve bunları sözlü dile nasıl taşıyacağınızı birlikte belirliyoruz.

Bebek işaret dili hakkında 4 yanlış inanış

• “İşaret öğrenen bebek tembelleşir, konuşmaz.” Bu yönde bir araştırma bulgusu yok. Aksine jest kullanımı genellikle kelime gelişimiyle birlikte artar.
• “Erken başlarsa erken konuşur.” Kontrollü çalışmalar bunu doğrulamadı. Dolayısıyla işareti bir yarış gibi görmeyin.
• “İşaretler TİD’den birebir alınmalı.” İşiten bebekte asıl önemli olan tutarlılıktır. Ancak TİD karşılıklarını kullanmak da iyi bir seçenektir.
• “İşaret yapamıyorsa bir sorun var.” Bazı bebekler işareti hiç sevmez ve doğrudan kelimeye geçer. Belirleyici olan genel iletişim isteğidir.

Sık sorulan sorular

İlgili yazılar

İki dilli evlerde işaret ve kelimeyi birlikte kullanmak için iki dillilik konuşmayı geciktirir mi yazımız yol gösterir. Ayrıca ilk kelimelerden sonraki adım için kelime dağarcığını genişletme yolları yazımızı, gecikmenin genel tablosu için de konuşma gecikmesi sayfamızı okuyabilirsiniz.

Kaynaklar

Yazıdaki araştırma bilgileri şu kaynaklara dayanıyor:

• Acredolo L, Goodwyn S. Symbolic gesturing in normal infants. Child Development, 1988.
• Goodwyn SW, Acredolo LP. Symbolic gesture versus word: is there a modality advantage for onset of symbol use? Child Development, 1993.
• Iverson JM, Goldin-Meadow S. Gesture paves the way for language development. Psychological Science, 2005.
• Rowe ML, Goldin-Meadow S. Differences in early gesture explain SES disparities in child vocabulary size at school entry. Science, 2009.
• Kirk E, Howlett N, Pine KJ, Fletcher BC. To sign or not to sign? The impact of encouraging infants to gesture on infant language and maternal mind-mindedness. Child Development, 2013.
• Fitzpatrick EM ve ark. How HANDy are baby signs? A systematic review of the impact of gestural communication on typically developing, hearing infants under the age of 36 months. First Language, 2014.
• CDC. Learn the Signs. Act Early: gelişim basamakları.