PECS ve Alternatif İletişim (AAC): Konuşmayan Çocuk Rehberi

PECS, konuşmayan ya da az konuşan çocuğun istediği şeyin resmini karşısındakine vererek iletişim kurmasını öğreten altı aşamalı bir yöntemdir. Alternatif ve destekleyici iletişim (AAC, Türkçe kısaltmasıyla ADİS) ise aslında PECS’i de kapsayan geniş şemsiyedir: jest, işaret, resim kartı, iletişim panosu ve konuşan tablet uygulamaları. Bu yazıda hangi çocuğa hangi yöntemin uyduğunu, PECS’in altı aşamasını, “kartlar konuşmayı engeller mi” sorusunun araştırma cevabını ve evde nasıl başlayacağınızı anlatıyoruz.

“Konuşmuyor, istediğini elimden çekiştirerek ya da ağlayarak anlatıyor” cümlesi merkezimize sık gelir. Çünkü konuşamayan çocuk iletişimden vazgeçmez, yalnızca eldeki en kaba yolu kullanır. Ardından aile bu yolu “davranış sorunu” sanır, oysa ortada bir iletişim boşluğu vardır.

Alternatif iletişim ise tam olarak bu boşluğu doldurur. Dolayısıyla amaç konuşmanın yerine geçmek değil, çocuğa şimdi kullanabileceği bir ses vermektir. Nitekim bu ses çoğu çocukta konuşmanın da önünü açar.

Alternatif ve Destekleyici İletişim (AAC) Nedir?

Alternatif ve destekleyici iletişim, konuşmanın yetmediği yerde iletişimi tamamlayan ya da onun yerine geçen tüm yöntemlerin ortak adıdır. İngilizce kısaltması AAC, Türkçe kaynaklarda ise genellikle ADİS olarak geçer. “Destekleyici” konuşmaya eşlik eden araçları, “alternatif” ise konuşmanın yerini alan araçları anlatır.

Yöntemler temelde iki ana grupta toplanır. Aşağıdaki tablo ise bu grupları ve günlük hayattaki karşılıklarını gösterir.

Çoğu çocuk aslında bu araçların birkaçını birlikte kullanır. Örneğin evde işaretle “daha” der, kreşte ise iletişim kitabını kullanır. Bu nedenle tek bir yönteme bağlı kalmak yerine çocuğun ortamına göre harmanlarız.

PECS Nedir?

PECS, “Picture Exchange Communication System” yani Resim Değiş Tokuşuna Dayalı İletişim Sistemi’nin kısaltmasıdır. Andy Bondy ve Lori Frost yöntemi 1985’te özellikle otizmli okul öncesi çocuklar için geliştirdi. Yöntemin özü ise tek bir harekettir: çocuk istediği şeyin resmini alır ve karşısındaki kişinin eline verir.

Bu “verme” hareketi özellikle PECS’i kart göstermekten ayırır. Çünkü çocuk kartı vererek bir insana yönelir, yani iletişimin sosyal özünü öğrenir. Oysa duvardaki karta bakıp isteyen çocuk kişiye değil nesneye yönelir.

PECS ayrıca ön koşul istemez. Nitekim göz teması, taklit ya da oturma becerisi olmayan çocukla da başlarız. Ayrıca yaş sınırı yoktur; iki yaşındaki çocuk da, ergen de aynı basamaklardan geçer.

PECS’in Altı Aşaması

PECS kartları vermekle bitmez; aksine altı aşamalı bir öğretim sırası izler ve her aşama bir öncekinin üzerine biner. Aşağıdaki tablo aşamaları, hedefi ve evde göreceğiniz işareti özetler.

Birinci aşamadaki “soru sorulmaz” kuralı ise en çok atlanan noktadır. Çünkü “Ne istiyorsun?” diye soran yetişkin, çocuğun kendiliğinden başlatma becerisini elinden alır. Bu yüzden ilk aşamada yalnızca bekler ve elini yönlendiririz.

PECS Konuşmayı Engeller mi?

Hayır, aksine çoğu çocukta konuşmayı artırır. Bu soru ailelerin en büyük korkusudur; ancak alternatif iletişim üzerine yapılan meta analizler hiçbir çocukta konuşmanın azalmadığını, çoğunda ise arttığını gösterir. Çünkü kart, çocuğa iletişimin işe yaradığını öğretir ve konuşma bu güvenin üzerine gelir.

Bunun bir nedeni de aslında ses yükünün kalkmasıdır. Nitekim konuşmaya zorlanan çocuk hem kelimeyi hem sesi aynı anda üretmeye çalışır ve çoğu zaman vazgeçer. Kart ise anlamı taşır, böylece çocuk sese odaklanacak alan kazanır.

Bu yüzden kartı alırken kelimeyi her seferinde yüksek sesle söyleriz: “Süt! Süt istiyorsun.” Böylece çocuk her değiş tokuşta sesin modelini duyar. Nitekim ilk kelimeler çoğu zaman en sık verilen kartın adıdır.

Bu nedenle “önce konuşmayı bekleyelim, olmazsa karta geçeriz” yaklaşımı zaman kaybettirir. Konuşma gecikmesinin genel çerçevesini ise 2 yaşında konuşmayan çocuk yazımızda anlattık.

Hangi Çocuklar Alternatif İletişimden Yararlanır?

Alternatif iletişim aslında yalnızca otizm için değildir. Konuşması ihtiyacını karşılamayan her çocuk adaydır; başka bir deyişle tanı değil, iletişim boşluğu belirleyicidir.

• Otizm: Özellikle sosyal başlatma zayıfsa PECS’in “verme” hareketi tam bu beceriyi kurar. Ayrıntı için otizmde dil gelişimi sayfamıza bakın.
• Çocukluk çağı konuşma apraksisi: Çocuk ne diyeceğini bilir ama sesleri sıralayamaz; kart bu arada iletişimi sürdürür. Bkz. konuşma apraksisi.
• Down sendromu: Anlama genellikle konuşmanın çok önündedir; işaret ve kart bu farkı kapatır. Bkz. Down sendromunda dil gelişimi.
• Serebral palsi ve motor güçlükler: Konuşma kasları yetersizse göz ya da dokunmayla çalışan cihazlar devreye girer.
• Gelişimsel dil bozukluğu: Kelime bulma güçlüğünde ise pano geçici köprü olur. Bkz. dil gelişim bozukluğu.
• Selektif mutizm: Okulda konuşamayan çocuk için ise kart, kaygıyı azaltan geçici bir çıkış yoludur. Bkz. selektif mutizm.

Ekolali yapan çocuklar da bu listeye girer. Çünkü tekrarlar iletişim niyetini gösterir; bu ilişkiyi ekolali yazımızda anlattık.

PECS mi, İşaret mi, Pano mu, Tablet mi?

Doğru araç öncelikle çocuğun motor becerisine, görsel ayırt etmesine ve ortamına göre değişir. Bu nedenle seçimi dil ve konuşma terapisti değerlendirmeyle yapar. Aşağıdaki tablo ise dört ana aracı karşılaştırır.

Uygulamada sıra genellikle şöyledir: önce PECS ile iletişim niyetini kurarız, ardından kelime ihtiyacı büyüyünce pano ya da tablete geçeriz. Bununla birlikte işaretler her aşamada eşlik eder; çünkü elleri her zaman yanınızdadır.

Temel Kelimelerle Başlayın, Nesne Adlarıyla Değil

Ailelerin ilk kart seti genellikle elma, muz, top gibi nesnelerden oluşur. Oysa günlük iletişimin büyük kısmını “daha”, “bitti”, “yardım”, “hayır”, “aç”, “dur” gibi temel kelimeler taşır. Nitekim tek bir “daha” kartı onlarca ortamda işe yarar, “muz” kartı ise yalnızca muz varken.

Bu yüzden ilk on kartı ikiye böleriz: beş temel kelime, beş çok sevilen nesne. Böylece çocuk hem istek hem de reddetme ve yardım isteme gücü kazanır. Kelime seçimi için kelime dağarcığını genişletme yolları yazımıza bakın.

Bir kural daha: kartı çocuğa “öğretmeyin”, aksine siz kullanın. Başka bir deyişle siz konuşurken panodaki sembole de basın. Bu modelleme sayesinde çocuk sembolleri konuşma gibi doğal görür; nitekim konuşmayı da böyle öğrenmiştir.

İletişim Kitabı Nasıl Hazırlanır?

İletişim kitabı, kartların yaşadığı taşınabilir klasördür. Basit bir A5 klasör, cırt cırt bantlı sayfalar ve laminasyonlu kartlar yeterlidir. Çünkü çocuk kitabı her ortama taşır, dolayısıyla dayanıklılık güzellikten önemlidir.

• Kapak: Cümle şeridi ve en sık kullanılan üç kart (“daha”, “bitti”, “yardım”) burada durur.
• İç sayfalar: Yiyecek, oyuncak, etkinlik ve kişiler ayrı sayfalarda; her sayfada en fazla 6-8 kart.
• Kart boyutu: Başlangıçta 5×5 cm; ayırt etme geliştikçe 3×3 cm’ye iner.
• Yedek set: Kaybolan kart iletişimi durdurur; bu yüzden her kartın bir kopyası evde bekler.

Evde Beş Adımda Başlangıç

Alternatif iletişim öncelikle terapistin planıyla başlar. Ancak ev, fırsatların en çok olduğu yerdir. Bu nedenle aşağıdaki beş adım ilk haftaları düzenler.

1. Pekiştireç listesi çıkarın. Öncelikle çocuğun gerçekten istediği 5-10 şeyi yazın: yiyecek, oyuncak, etkinlik. Kart ancak istenen şey için işe yarar.
2. Gerçek fotoğraf kullanın. Örneğin çocuğun kendi bardağı, kendi arabası. Çizim ve sembol ise ayırt etme geliştikçe gelir.
3. Erişimi kısıtlayın. İstenen şey görünür ama ulaşılmaz olsun: örneğin şeffaf kavanoz, yüksek raf. Böylece iletişim fırsatı doğar.
4. Bekleyin ve yönlendirin. Çocuk uzandığında soru sormayın; bunun yerine elini karta götürüp size vermesini sağlayın, hemen karşılığını verin.
5. Günün her rutinine yayın. Örneğin kahvaltı, oyun, banyo, uyku. Çünkü tek ortamda kalan kart genellemez.

Günde genellikle 30-40 fırsat hedefleriz. Bu sayı korkutucu görünür; ancak kahvaltıda beş, oyunda on fırsat kolayca çıkar. Evde dil fırsatı yaratmanın diğer yollarını dil gelişimini destekleyen aktiviteler yazımızda topladık.

Kreşte ve Okulda Kart Kullanımı

Kart yalnızca evde kalırsa çocuk onu “ev dili” sanır. Bu nedenle kreş ve okul, ikinci haftadan itibaren sürece girer. Nitekim öğretmenin elinde aynı kartların bir kopyası olduğunda genelleme hızla gelir.

• İkinci set hazırlayın: Evdeki kartların aynısı okul çantasında ve öğretmende dursun.
• Sınıf rutinlerine kart ekleyin: “Tuvalet”, “su”, “yardım”, “bitti” ve “mola” ilk beş okul kartıdır.
• Öğretmene kısa not verin: Soru sormadan bekleme ve kartı elden alma kuralı iki cümleyle anlatılır.
• Akranlara gösterin: Kartı gören arkadaşlar çocuğu oyuna daha kolay alır; çünkü artık ne istediğini anlarlar.

Öğretmenle iş birliğinin yolunu anaokulu-aile iş birliği yazımızda anlattık. Ayrıca okul kartlarının çoğu, evdeki temel kelime setiyle aynıdır; dolayısıyla ek hazırlık gerekmez.

Floortime ile Alternatif İletişim Birlikte Nasıl Çalışır?

DIR/Floortime alternatif iletişime karşı değildir, aksine onu besler. Çünkü Floortime iletişim niyetini kurar: çocuk sizinle bir şey paylaşmak ister. Kart ve pano ise ardından bu niyete biçim verir.

Uygulamada ise kartları oyunun içine gömeriz. Örneğin çocuk salıncakta “daha” kartını verir, biz de abartılı bir heyecanla iteriz. Böylece kart yalnızca bir istek aracı değil, duygusal bir döngünün parçası olur; bu döngüleri DIR/Floortime nedir sayfamızda anlattık.

Davranışçı programlar ise PECS’i daha katı bir yapıyla öğretir. İki yaklaşımın farkını ayrıca ABA mı, Floortime mı yazımızda karşılaştırdık. Merkezimizde ise ikisini çocuğa göre harmanlarız.

Ailelerin Sık Yaptığı Altı Hata

İyi niyetli bazı alışkanlıklar ise kart kullanımını sessizce öldürür. Bu yüzden en sık gördüğümüz altı hatayı sıralıyoruz.

1. “Ne istiyorsun?” diye sormak. Çünkü ilk aşamada soru, kendiliğinden başlatmayı engeller. Bunun yerine bekleyin.
2. Kartı göstermek, verdirmemek. Çünkü çocuk karta bakıp alırsa kişiye yönelmez. Oysa iletişimin özü kişiye vermektir.
3. Her şeyi ulaşılır bırakmak. Çünkü çocuk istediğini kendi alıyorsa kart gereksizleşir.
4. Kartı yalnızca terapide kullanmak. Nitekim haftada 40 dakika kart, günde 40 fırsatın yerini tutmaz.
5. Konuşma başlayınca kartı kaldırmak. Oysa ilk kelimeler kırılgandır; kart, yorgun ya da kaygılı anlarda yedek olarak kalmalıdır.
6. Kartı ceza ya da ödülle bağlamak. Çünkü kart bir dil aracıdır, “uslu durursan” şartına bağlanmaz.

Kart kullanımı ayrıca öfke nöbetlerini de azaltır. Çünkü çocuğun isteğini söyleyecek bir yolu olur; bu bağı öfke nöbeti yönetimi yazımızda anlattık.

Alternatif İletişim Hakkında Dört Yanlış İnanış

Yanlış bilgiler ise aileleri ya geciktirir ya da yanlış araca yöneltir. Bu nedenle en sık duyduğumuz dört inanışı düzeltiyoruz.

“Kart kullanırsa konuşmaya üşenir”

Hayır. Araştırmalar aksine tam tersini gösterir; çocuk iletişimin işe yaradığını öğrenince konuşmayı da dener. Üstelik kart, ses üretme yükünü geçici olarak alır.

“Önce anlaması gerekir, sonra kart”

Ön koşul yoktur. Nitekim PECS’in birinci aşaması anlamayı değil, verme hareketini öğretir. Anlama ise bu hareketin içinde gelişir.

“Tablet varken kart eski kaldı”

İkisi aslında farklı işler yapar. Kart sosyal başlatmayı ve kişiye yönelmeyi kurar, tablet ise kelime dağarcığını genişletir. Bu yüzden çoğu çocuk kartla başlar, tabletle devam eder.

“Alternatif iletişim son çaredir”

Aksine, ilk çaredir. Çünkü iletişim boşluğu her ay öfke, geri çekilme ve öğrenme kaybı olarak birikir. Oysa erken başlayan kart bu birikimi önler.

Ne Zaman Uzmana Başvurmalı?

Aşağıdaki durumlardan biri varsa değerlendirme randevusunu kesinlikle ertelemeyin. Çünkü alternatif iletişimde erken başlangıç hem dili hem davranışı birlikte düzeltir.

• Çocuk 18 ayı geçti, isteğini yalnızca ağlayarak ya da çekiştirerek anlatıyorsa
• Anlıyor ama söyleyemiyorsa, yani alıcı dil ifade edici dilin çok önündeyse
• Konuşma apraksisi, Down sendromu ya da serebral palsi tanısı varsa
• İletişim kuramadığı için sık öfke nöbeti yaşıyorsa
• Kreşte ya da okulda ihtiyaçlarını öğretmene iletemiyorsa
• Evde denediğiniz kartlar iki haftada hiç kullanılmadıysa

Anlama ile ifade arasındaki farkı ayrıca alıcı ve ifade edici dil yazımızda açıkladık. Değerlendirmenin nasıl işlediğini ise dil ve konuşma değerlendirmesi yazımızda anlatıyoruz.

Çocukla Akademi’de Süreç Nasıl İşler?

İlk adımda aileyle ayrıntılı bir görüşme yaparız. Bu görüşmede özellikle çocuğun şu an nasıl istek bildirdiğini, en çok sevdiği şeyleri ve motor becerilerini inceleriz; ardından kurucumuz Uzm. Ody. Alev Akıncı Yıldız dil değerlendirmesini planlar.

İkinci adımda ise dil ve konuşma terapisti aracı seçer. Böylece PECS, işaret, pano ya da tablet kararını çocuğun profiline göre veririz. Gerekirse ayrıca ergoterapist el becerisi ve görsel ayırt etme için görüş bildirir.

Üçüncü adımda ise 40 dakikalık seanslar ve ev programı başlar. Bunun yanı sıra Ebeveyn Danışmanlığı kart kullanımının evde doğru sürmesini sağlar. Otizm tanısı olan çocuklar için ise otizm terapisi sayfamız programı anlatır.

Ekibimiz özellikle Beylikdüzü, Esenyurt ve Bahçeşehir bölgelerinden ailelere hizmet verir. Ayrıntılar için ise Merkezimiz sayfasını inceleyin. Randevu bilgisini İletişim sayfamızda bulursunuz.

Sıkça Sorulan Sorular

Özetle, alternatif iletişim konuşmanın rakibi değil, öncüsüdür. Bu nedenle PECS ile iletişim niyetini kurar, temel kelimelerle başlar, günün her rutinine yayarız. Dolayısıyla konuşmayı beklemek yerine çocuğunuza bugün kullanabileceği bir ses verin.