İsmine Tepki Vermeyen Çocuk: İşitme mi, Otizm mi, Dikkat mi?

İsmine tepki vermeyen çocukta üç olasılık vardır: işitme, dikkat ve sosyal iletişim. Bebekler genellikle 7-9 ayda ismine döner, 12 ayda ise bu tepki tutarlı hâle gelir. Bu yazıda üç olasılığı nasıl ayırt ettiğimizi anlatıyor, ayrıca evde uygulayacağınız yedi günlük oyun planını veriyoruz.

“Çocuğum ismini söylediğimde bakmıyor” cümlesi merkezimize en sık gelen ilk cümlelerden biridir. Çünkü aileler bu davranışı çoğu zaman internette otizm belirtisi olarak okur. Oysa isme tepkisizlik tek başına bir tanı değil, yalnızca bir işarettir.

Bu işaretin arkasında bazen küçük bir orta kulak sıvısı vardır. Bazen ise çocuk yalnızca oyununa dalmıştır. Bazen de gerçekten sosyal bir farklılık söz konusudur. Dolayısıyla doğru soru “otizm mi” değil, “hangi durumda ve ne kadar tutarlı” sorusudur.

Bebek İsmine Ne Zaman Tepki Verir?

Bebekler ismine genellikle 7-9 aylık dönemde bakmaya başlar ve 12. aya gelindiğinde bu tepki tutarlı hâle gelir. Ancak ilk işaretler daha erken gelir. Örneğin 4-6 aylık bebek sesin geldiği yöne başını çevirir.

Bu tepki başlangıçta her seferinde gelmez. Nitekim 12. aya kadar tutarlılık kademeli olarak artar. Dolayısıyla aşağıdaki tablo yaşa göre beklentiyi özetler.

Tablodaki son satır özellikle önemlidir. Çünkü çocuk daha önce kazandığı bir beceriyi kaybediyorsa, her yaşta hemen değerlendirme isteriz. Dil gelişiminin genel takvimini 0-6 yaş dil gelişim basamakları yazımızda topladık.

İsmine Tepki Vermeyen Çocukta Üç Olasılık

İsme tepkisizlik üç ana kaynaktan gelir: işitme, dikkat ve sosyal iletişim. Her birinin ipuçları farklıdır. Bu nedenle değerlendirmede önce işitmeyi, sonra dikkati, en son sosyal iletişimi ele alırız.

Bu sıra tesadüf değildir. Çünkü işitme sorunu en kolay ölçülen ve en kolay çözülen nedendir. Ayrıca işitme netleşmeden diğer iki alanı güvenle yorumlayamayız.

Birinci Olasılık: Çocuk Gerçekten Duyuyor mu?

Bebek doğumdaki yenidoğan işitme taramasını geçse bile işitme sonradan bozulur. Çünkü bazı işitme kayıpları geç başlar ya da zamanla ilerler. Ayrıca en sık neden olan orta kulak sıvısı tarama sonrası ortaya çıkar.

Orta kulak sıvısı üst solunum yolu enfeksiyonlarından sonra gelişir. Bu sıvı ise sesi 20-40 desibel kadar kısar. Dolayısıyla çocuk kapı sesini duyar, ancak yumuşak sesle söylenen ismini kaçırır.

Kurucumuz Uzman Odyolog Alev Akıncı Yıldız’ın ailelere ilk sorusu şudur: “Son işitme testini ne zaman yaptırdınız?” Nitekim çoğu aile yalnızca doğumdaki taramayı hatırlar. Oysa isme tepkisizlikte güncel bir test şarttır.

Odyolog yaşa uygun test bataryasını seçer. Bu nedenle aşağıdaki tablo hangi testin ne ölçtüğünü gösterir.

Bu testlerin tümü ağrısızdır. Ayrıca çoğu 20-30 dakika sürer. İşitme kaybı bulunursa izlenecek yolu işitsel rehabilitasyon yazımızda anlatıyoruz.

İkinci Olasılık: Duyuyor Ama Dikkatini Bırakmıyor mu?

Bazı çocuklar ismini duyar, ancak o an dikkatini bırakmaz. Örneğin çocuk kule dizerken ya da çizgi film izlerken sesi kaydetmez. Üstelik sağlıklı gelişen çocuklar da bunu sık yapar.

Aileler bunu genellikle “işine gelince duyuyor” diye anlatır. Ancak ayırt edici nokta oyun dışındaki anlardır. Çünkü dikkat kaynaklı tepkisizlik yalnızca derin oyun sırasında olur, yemekte ya da banyoda ortadan kalkar.

Ekran bu tabloyu belirgin biçimde ağırlaştırır. Nitekim günde iki saati aşan ekran süresi isme dönüşü zayıflatır. Bu bağı sanal otizm yazımızda ayrıntılı ele aldık.

Duyusal işlemleme de burada rol oynar. Örneğin düşük kayıt profilindeki çocuk sesleri geç fark eder. Kreş gibi gürültülü ortamlarda ise bu çocuklar ismini büsbütün kaçırır. Bu profili duyu bütünleme bozukluğu belirtileri yazımız anlatır.

Üçüncü Olasılık: Sosyal İletişim Farklılığı mı?

Otizmde isme tepkisizlik tek başına gelmez. Bunun yerine bir dizi sosyal işaretle birlikte gelir. Örneğin göz teması azdır, çocuk parmağıyla işaret etmez ve ilgisini paylaşmaz.

Otizmli çocukların çoğu çevresel sesleri gayet iyi duyar. Nitekim aileler “çikolata paketini üç odadan duyuyor” der. Ancak insan sesi, özellikle kendi ismi, aynı ilgiyi çekmez.

Araştırmalar 12. ayda isme tutarlı dönmemeyi otizmin en erken işaretlerinden biri sayar. Bununla birlikte bu işaret tek başına tanı koydurmaz; otizmin diğer işaretlerini çocuklarda otizm belirtileri yazımızda listeledik.

Ortak dikkat burada anahtar kavramdır. Çünkü çocuk ismine dönerek aslında “seninle ilgileniyorum” der. Bu beceri eksikse konuşma da genellikle gecikir; dolayısıyla ayrımı otizm mi, konuşma gecikmesi mi yazımızda ele aldık.

Dördüncü İpucu: Duyuyor, Dönüyor Ama Anlamıyor mu?

Bazı çocuklar ismine döner, ancak ardından gelen sözü anlamaz. Örneğin “Elif, topu getir” dediğinizde çocuk bakar ama topa gitmez. Bu tablo işitme ya da otizm değil, alıcı dil güçlüğüdür.

Alıcı dil, çocuğun duyduğu sözü anlamlandırma becerisidir. Nitekim bu beceri konuşmadan önce gelişir ve konuşmanın zeminini kurar. Dolayısıyla isme dönüş varsa, bir sonraki soru “yönergeyi anlıyor mu” olmalıdır.

Aileler bu ayrımı çoğu zaman gözden kaçırır. Çünkü çocuk baktığı için “duyuyor, sadece yapmıyor” diye düşünürler. Oysa dil ve konuşma terapisti bu farkı kısa bir değerlendirmeyle ortaya çıkarır; ayrıntıyı dil gelişim bozukluğu sayfamızda anlatıyoruz.

Üç Olasılığı Evde Nasıl Ayırt Edersiniz?

Kesin ayrımı uzman yapar. Ancak bir haftalık ev gözlemi değerlendirmeyi çok hızlandırır. Bu yüzden aşağıdaki tablo üç olasılığın günlük hayattaki ipuçlarını karşılaştırır.

Bu tablo bir tanı aracı değildir. Ancak hangi uzmana önce gideceğinizi gösterir. Örneğin ilk sütun ağır basıyorsa odyolog, üçüncü sütun ağır basıyorsa gelişimsel değerlendirme ilk adımdır.

İsme Tepkiyi Kaydetmenin Basit Yolu

Bir hafta boyunca günde on kez seslenin. Ardından her seslenmede üç şeyi not edin: ortam, mesafe ve sonuç. Örneğin bir defter sayfasına üç sütun açmak yeterlidir. Böylece uzmana “bazen bakıyor” yerine somut bir tablo götürürsünüz.

• Ortam: Sessiz mi, televizyon açık mı, oyun sırasında mı?
• Mesafe: Yan yana mı, iki metre mi, başka oda mı?
• Sonuç: Hemen döndü, gecikerek döndü, dönmedi, yalnızca durakladı.

Bu kayıt çoğu zaman örüntüyü tek başına gösterir. Örneğin “sessizde döner, televizyon açıkken dönmez” işitmeyi düşündürür. Buna karşın “her ortamda dönmez ama sesten ürker” örüntüsü sosyal iletişimi düşündürür.

Evde Adına Tepkiyi Güçlendiren Yedi Günlük Plan

İsme tepki öğretilen bir beceridir. Bu nedenle nedeni ne olursa olsun, evde çalışmak zarar vermez. Nitekim aşağıdaki plan her gün 10-15 dakika sürer ve oyun içinde ilerler.

Planın altın kuralı şudur: ismi yalnızca güzel şeylerden önce söyleyin. Çünkü “Elif, yapma!” biçiminde kullanılan isim zamanla kaçınılan bir ses olur. Ayrıca başka evde oyun fikirleri için dil gelişimini destekleyen aktiviteler yazımıza bakın.

Ailelerin Sık Yaptığı Altı Hata

İyi niyetli bazı alışkanlıklar tepkiyi tersine zayıflatır. Bu yüzden en sık gördüğümüz altı hatayı sıralıyoruz. Çoğu aile bunlardan en az ikisini yapar.

1. İsmi art arda tekrarlamak. “Elif, Elif, Elif!” biçiminde seslenmek ismi arka plan gürültüsüne çevirir. Bunun yerine bir kez söyleyin, beş saniye bekleyin.
2. Çok fazla takma ad kullanmak. Kuzum, canım, prenses derken çocuk kendi ismini az duyar. Dolayısıyla öğrenme döneminde tek isimde kalın.
3. Ekran açıkken seslenmek. Ekran her sesi bastırır. Bu nedenle çalışmayı ekransız saatlere alın.
4. İsmi olumsuz komutla eşlemek. İsmi yalnızca uyarı için kullanırsanız çocuk ondan kaçınır.
5. Sesi yükseltmek. Bağırmak işitme sorununu gizler ve çocuğu ürkütür. Oysa normal ses tonu gerçek durumu gösterir.
6. Beklemeden dokunmak. Her seslenmeden hemen sonra dokunursanız çocuk sese değil dokunuşa döner. Bu yüzden önce beş saniye bekleyin.

İsme Tepki Hakkında Beş Yanlış İnanış

Yanlış bilgiler aileleri ya gereksiz korkutur ya da geciktirir. Bu nedenle en sık duyduğumuz beş inanışı düzeltiyoruz.

“İsmine bakmıyorsa kesin otizmdir”

Hayır, çünkü işitme, dikkat ve alıcı dil güçlüğü de aynı davranışı yaratır. Ayrıca otizmde bu işaret her zaman başka sosyal işaretlerle birlikte gelir.

“Doğumda işitme testi geçti, işitme sorunu olamaz”

Yanlış, çünkü orta kulak sıvısı ve geç başlayan kayıplar tarama sonrası ortaya çıkar. Bu yüzden güncel bir test her zaman ilk adımdır.

“Erkek çocuklar geç döner, beklemek gerekir”

Cinsiyet 12. aydaki beklentiyi değiştirmez. Nitekim beklemek yalnızca değerli erken müdahale aylarını kaybettirir.

“Çevresel sesleri duyuyorsa işitmesi tamdır”

Doğru değil. Çünkü kapı sesi gürültülüdür, insan sesi ise yumuşak ve yüksek frekanslıdır. Dolayısıyla hafif kayıplar yalnızca konuşma seslerini etkiler.

“Bakmıyorsa inatçıdır”

Bir yaşındaki çocuk inat için ismini görmezden gelmez. Bunun yerine sesi ya kaydetmemiştir ya da anlamlandıramamıştır.

Ne Zaman Uzmana Başvurmalı?

Aşağıdaki durumlardan biri varsa değerlendirme randevusunu ertelemeyin. Çünkü erken müdahale hem işitmede hem sosyal iletişimde en güçlü sonucu verir.

• Çocuk 12 ayı doldurdu ve ismine tutarlı dönmüyorsa
• Her yaşta, daha önce dönüyorken artık dönmüyorsa
• İsme tepkisizlikle birlikte göz teması ve işaret etme de azsa
• Sık kulak enfeksiyonu ya da uzun süren burun tıkanıklığı varsa
• Konuşma da yaşıtlarından geride kaldıysa
• Bir haftalık ev kaydında dönüş oranı yarının altındaysa

Başvuru için tanı raporu gerekmez. Ayrıca değerlendirmenin nasıl işlediğini dil ve konuşma değerlendirmesi yazımızda anlatıyoruz. İki yaşında konuşma da gecikmişse 2 yaşında konuşmayan çocuk yazımız yol gösterir.

Çocukla Akademi’de Süreç Nasıl İşler?

İlk adımda aileyle ayrıntılı bir görüşme yaparız. Bu görüşmede özellikle işitme geçmişini, enfeksiyon sıklığını ve ev kaydınızı inceleriz. Ardından kurucumuz Uzman Odyolog Alev Akıncı Yıldız işitme değerlendirmesini planlar.

İkinci adımda dil ve konuşma terapisti alıcı dili değerlendirir. Böylece çocuğun ismini duyup duymadığı ile anlayıp anlamadığını ayırırız. Bu ayrımı alıcı ve ifade edici dil yazımızda açıklıyoruz.

Üçüncü adımda gerekirse gelişimsel gözlem yaparız. Sosyal iletişim farkı görülürse DIR/Floortime ile ortak dikkati oyun içinde kurarız. Nitekim isme dönüş, Floortime’ın ilk basamağı olan paylaşılan dikkatin doğal sonucudur.

Her seans 40 dakika sürer. Bunun yanı sıra Ebeveyn Danışmanlığı yedi günlük planın evde doğru sürmesini sağlar. Otizm tanısı olan çocuklar için ise otizm terapisi sayfamız programı anlatır.

Ekibimiz Beylikdüzü, Esenyurt ve Bahçeşehir bölgelerinden ailelere hizmet verir. Ayrıntılar için Merkezimiz sayfasını inceleyin. Randevu bilgisini ise İletişim sayfamızda bulursunuz.

Sıkça Sorulan Sorular

Özetle, ismine tepki vermeyen çocukta önce işitmeyi, sonra dikkati, en son sosyal iletişimi değerlendiririz. Bir haftalık ev kaydı bu ayrımı çok kolaylaştırır. Dolayısıyla beklemek yerine kaydı tutun, işitmeyi test ettirin ve erken adım atın.