M-CHAT Testi Nedir? Kaç Aylık Yapılır, Puanı Nasıl Okunur

M-CHAT-R/F, 16-30 aylık çocuklarda otizm riskini taramak için ebeveynin doldurduğu 20 soruluk bir listedir. Puan 0-2 ise düşük, 3-7 ise orta, 8 ve üzeri ise yüksek risk demektir. Ancak M-CHAT bir tanı testi değildir; pozitif çıkan çocukların yaklaşık yarısında otizm bulunur.

“İnternette M-CHAT doldurdum, 9 çıktı, çocuğum otizmli mi?” sorusu merkezimize haftada birkaç kez gelir. Çünkü test her yerde var, ancak sonucu okumayı anlatan kaynak çok az. Ardından aileler ya panikler ya da “internet testi bu” deyip sonucu görmezden gelir.

Oysa ikisi de yanlıştır. M-CHAT doğru yaşta ve doğru okunduğunda çok değerli bir erken uyarı aracıdır. Ancak yanlış okunduğunda gereksiz korku ya da gecikme yaratır.

Dolayısıyla bu yazı testin kendisini değil, sonucunu anlamayı öğretir.

M-CHAT Nedir?

M-CHAT, “Modified Checklist for Autism in Toddlers” yani Erken Çocukluk Dönemi Otizm Tarama Listesi’nin güncel sürümüdür. Diana Robins, Deborah Fein ve Marianne Barton ilk sürümü 2001’de yayımladı. Bugün kullanılan 20 soruluk M-CHAT-R/F sürümü ise 2009’da geldi.

Sondaki “R/F” ise revizyon ve takip görüşmesi anlamına gelir.

Test aslında bir tarama aracıdır, tanı aracı değildir. Başka bir deyişle “bu çocuğa daha yakından bakılmalı mı” sorusuna cevap verir, “bu çocuk otizmli mi” sorusuna değil. Bu ayrım ise yazının geri kalanının temelidir.

Türkiye’de aile hekimleri 18 ve 24 aylık bebek izlemlerinde bu testi uygular. Çoğu aile ise bu yüzden onu “sağlık ocağı otizm testi” adıyla tanır.

M-CHAT Kaç Aylık Çocuğa Uygulanmalı?

Test yalnızca 16-30 aylık çocuklar için geçerlidir. Çünkü sorular bu yaşta beklenen becerileri ölçer: işaret etme, isme dönme, göz teması, taklit ve hayali oyun. Bu becerilerin çoğu 12-18 ay arasında oturur; dolayısıyla daha küçük bebekte “hayır” cevabı henüz anlam taşımaz.

En verimli uygulama 18 ve 24 aylıkken yapılan taramadır. Ancak 18 ayda düşük risk çıkan çocuk için 24 ayda ikinci tarama gerekir; çünkü bazı belirtiler ikinci yılda belirginleşir.

Yaşa göre beklenen becerileri 0-6 yaş dil gelişim basamakları yazımızda topladık.

Yaş aralığı dışında ise test geçerli değildir. Bunun yerine 16 aydan küçük bebeklerde gelişimsel gözlem, 30 aydan büyük çocuklarda ise yaşa uygun başka araçlar öne çıkar.

Test Neyi Ölçer?

Yirmi soru aslında altı beceri alanını tarar. Aşağıdaki tablo ise her alanı, tipik gelişimde ne zaman beklendiğini ve bizim neden önemsediğimizi gösterir.

Soruların tam metnini burada vermiyoruz. Çünkü doğru puanlama için resmi form ve takip görüşmesi birlikte gerekir.

Tabloda görülen ilk üç alan özellikle testin ağırlık merkezidir. Nitekim ortak dikkat, işaret etme ve isme dönme birlikte zayıfsa risk puanı hızla yükselir. İsme dönmenin ayrıntılı değerlendirmesini ismine tepki vermeyen çocuk, hayali oyunu ise sembolik oyun yazımızda anlattık.

M-CHAT Nasıl Puanlanır?

Her soru yalnızca evet ya da hayır ile cevaplanır; yirmi sorunun on yedisinde “hayır” cevabı bir risk puanı getirir. Üç soruda ise tersine “evet” puan getirir: sağırlık şüphesi, gözün yanında parmak hareketi, seslerden rahatsızlık. Dolayısıyla toplam puan 0 ile 20 arasında çıkar.

Puanı hesaplarken en sık yapılan hata ise bu üç ters sorudur. Çünkü internetteki bazı kopyalar bunu belirtmez ve aile puanı yanlış toplar. Bu nedenle sonucu her zaman resmi puanlama anahtarıyla ya da bir uzmanla doğrulayın.

Orta risk grubu aslında en kalabalık ve en çok yanlış anlaşılan gruptur. Çünkü 3-7 puan alan çocukların büyük kısmı takip görüşmesinden sonra düşük riske iner. Bu yüzden 4 puan gören aile paniklemesin, ancak takip görüşmesini de atlamasın.

Takip Görüşmesi Nedir?

Takip görüşmesi, orta risk çıkan çocuklarda uzmanın yalnızca puan getiren soruları yeniden sorduğu kısa bir görüşmedir. Her soru için ayrıca “hangi durumda, ne sıklıkla, nasıl” gibi alt sorular vardır. Böylece ailenin yanlış anladığı ya da abarttığı maddeler ayıklanır.

Örneğin “işaret eder mi” sorusuna “hayır” diyen aile, görüşmede çocuğun uzak oyuncağı işaret ettiğini hatırlar. Bu durumda madde artık puan getirmez. Nitekim takip görüşmesi yanlış pozitif oranını belirgin biçimde düşürür ve gereksiz sevkleri azaltır.

Görüşmeyi ise testi uygulayan aile hekimi ya da sevk ettiği çocuk psikiyatrisi ekibi yapar. Merkezimiz M-CHAT taramasını ve takip görüşmesini uygulamaz; biz tarama sonrası gelişimsel değerlendirme ve erken müdahale basamağında devreye gireriz.

Pozitif Sonuç Otizm Demek mi?

Hayır; bu yazının en önemli cümlesi aslında budur. Nitekim takip görüşmesinden sonra da pozitif kalan çocukların yaklaşık yarısı otizm tanısı alır. Diğer yarısında ise dil gecikmesi ya da genel gelişimsel gecikme bulunur.

Bununla birlikte pozitif sonuç neredeyse hiçbir zaman “her şey yolunda” anlamına gelmez. Çünkü aynı araştırmalar pozitif çıkan çocukların yüzde 95’e yakınında bir gelişimsel destek ihtiyacı saptar. Dolayısıyla doğru okuma şudur: “Otizm var mı bilmiyoruz, ancak bu çocuğun değerlendirmeye ve desteğe ihtiyacı var.”

Otizm ile konuşma gecikmesinin nasıl ayrıldığını otizm mi, konuşma gecikmesi mi yazımızda anlattık. Otizmin diğer işaretlerini ise çocuklarda otizm belirtileri yazımızda topladık.

Negatif Sonuç Otizmi Dışlar mı?

Tam olarak dışlamaz; M-CHAT otizmli çocukların büyük çoğunluğunu yakalar, ancak bir kısmını kaçırır. Özellikle konuşan, göz teması kuran ve hafif belirtili çocuklar 18 aylıkken düşük puan alır; belirtiler ise 2-3 yaşta belirginleşir.

Bu nedenle iki kural vardır. Birincisi, öncelikle 18 ayda düşük risk çıkan her çocuk 24 ayda yeniden taranır.

İkincisi, puan ne olursa olsun ailenin endişesi sürüyorsa gelişimsel değerlendirme gerekir. Çünkü ebeveyn gözlemi araştırmalarda testler kadar güçlü çıkar.

Tarama ile Tanı Arasındaki Fark

Aileler M-CHAT’i genellikle “otizm testi” sanır. Oysa tarama ile tanı iki ayrı basamaktır; farklı kişiler, farklı araçlarla yürütür. Aşağıdaki tablo ise bu farkı özetler.

İki basamak arasında ayrıca bir de gelişimsel değerlendirme vardır. Dil ve konuşma terapisti ile Floortime terapisti bu basamakta çocuğun iletişim ve oyun profilini çıkarır. Sürecin nasıl işlediğini dil ve konuşma değerlendirmesi yazımızda anlattık.

Sonuç Pozitifse Ne Yapmalı?

Tanıyı beklemeyin, aksine desteğe başlayın. Çünkü erken müdahale tanı raporuna bağlı değildir; oysa tanısal değerlendirme randevusu çoğu zaman aylar sonraya düşer. Oysa bu aylar 18-30 aylık bir çocuk için beynin en esnek dönemidir.

1. Takip görüşmesini yaptırın. Orta riskte ilk adım budur; nitekim yanlış pozitiflerin çoğu burada elenir.
2. İşitmeyi test ettirin. Çünkü isme dönmeme ve sese tepkisizlik bazen otizm değil işitme kaybıdır. Ayrıntı için işitsel rehabilitasyon yazımıza bakın.
3. Tanısal değerlendirme randevusu alın. Çocuk psikiyatrisi ya da gelişimsel pediatri; ayrıca bekleme süresini öğrenip takvime yazın.
4. Gelişimsel desteğe hemen başlayın. Floortime ve dil-konuşma desteği tanı olmadan başlar; nitekim ortak dikkat ve işaret etme öğrenilen becerilerdir.
5. Ekranı kapatın. İki yaş altında ekran, ortak dikkati ve isme dönüşü zayıflatır; bu bağı sanal otizm yazımızda anlattık.

Floortime’ın bu yaşta nasıl başladığını Floortime hangi yaşta başlanır yazımızda, otizmdeki uygulamasını ise otizmde Floortime sayfamızda açıkladık.

Evde Testi Doldururken Yapılan Beş Hata

M-CHAT’in gücü aslında ailenin gözlemine dayanır. Ancak aynı gözlem yanlış koşullarda yanıltır. Bu yüzden en sık gördüğümüz beş hatayı sıralıyoruz.

1. Hasta ya da uykusuz günde doldurmak. Çünkü ateşli çocuk isme dönmez, oyun oynamaz; puan yapay yükselir.
2. “Bazen” yapıyorsa “hayır” demek. Oysa test tutarlı beceriyi sorar; ara sıra yapan çocuk için çoğu maddede “evet” doğru cevaptır.
3. Ters soruları düz puanlamak. Üç soruda “evet” puan getirir; dolayısıyla bunu atlayan aile puanı 3 eksik ya da fazla hesaplar.
4. Yaş dışında uygulamak. Örneğin 14 aylık bebeğe uygulanan test yanlış pozitif verir; 3 yaşındaki çocukta ise geçerli değildir.
5. Yüksek puana rağmen “büyüyünce geçer” demek. Oysa 8 ve üzeri puan beklemeyi değil, doğrudan değerlendirmeyi gerektirir.

M-CHAT Hakkında Dört Yanlış İnanış

Yanlış bilgiler ise aileleri ya gereksiz korkutur ya da geç bırakır. Bu nedenle en sık duyduğumuz dört inanışı düzeltiyoruz.

“M-CHAT otizm tanısı koyar”

Hayır; test yalnızca riski ayırır, tanıyı çocuk psikiyatristi ya da gelişimsel pediatrist standart gözlemle koyar. Dolayısıyla puan bir tanı değil, bir davet mektubudur.

“Puan yüksekse kesin otizm”

Pozitif kalan çocukların yaklaşık yarısında otizm bulunur. Diğer yarısında ise dil gecikmesi ya da başka bir gelişimsel gecikme vardır. Nitekim bunların hepsi erken destekten yararlanır.

“Puan düşükse rahat olurum”

Büyük ölçüde evet, ancak 24 ayda tekrar gerekir. Çünkü hafif belirtili çocuklar ilk taramada kaçar ve ebeveyn endişesi puandan bağımsız olarak ciddiye alınır.

“Testi doldurmak için tanı şüphesi gerekir”

Gerekmez; M-CHAT aslında rutin bir taramadır, nitekim aile hekimliği izlemleri her çocuğa uygular. Çünkü şüphe olmadan yapılan tarama, erken yakalamanın tek yoludur.

Ne Zaman Uzmana Başvurmalı?

Aşağıdaki durumlardan biri varsa değerlendirme randevusunu kesinlikle ertelemeyin. Çünkü 18-30 ay arasında başlayan destek, sonraki yılların gidişini belirler.

• M-CHAT puanı 8 ve üzeriyse
• Puan 3-7 arasındaysa ve takip görüşmesinden sonra hâlâ 2 ve üzeriyse
• Puan ne olursa olsun çocuk 12 ayda ismine dönmüyor, 14 ayda işaret etmiyorsa
• Daha önce kazandığı kelimeleri ya da becerileri kaybettiyse
• Ailede otizm öyküsü varsa ve puan orta çıktıysa
• Aile hekimi sevk ettiyse, ancak tanısal randevu aylar sonraysa

Başvuru için ise tanı raporu gerekmez. İki yaşında konuşma da gecikmişse 2 yaşında konuşmayan çocuk yazımız yol gösterir.

Çocukla Akademi’de Süreç Nasıl İşler?

Önce bir ayrım: M-CHAT taramasını ve takip görüşmesini biz uygulamayız; bu adımı aile hekiminiz ya da çocuk psikiyatrisi yürütür. Bizim işimiz tarama sonrasıdır.

İlk adımda aileyle ayrıntılı bir görüşme yapar, elinizdeki tarama sonucunu ve sevk notunu inceleriz; ardından kurucumuz Uzm. Ody. Alev Akıncı Yıldız işitme ve gelişim değerlendirmesini planlar.

İkinci adımda ise Floortime terapisti çocuğun ortak dikkat, işaret etme ve oyun düzeyini gözlemler. Böylece testin “hayır” çıkan maddelerini günlük hayattaki karşılığıyla görürüz. Seansın nasıl geçtiğini Floortime seansında neler olur yazımızda anlattık.

Üçüncü adımda ise 40 dakikalık seanslar ve ev programı başlar. Tanısal değerlendirme aynı zamanda paralel yürür.

Bunun yanı sıra Ebeveyn Danışmanlığı ortak dikkat oyunlarının evde sürmesini sağlar. Tanı konan çocuklar için ise otizm terapisi sayfamız programı anlatır.

Ekibimiz özellikle Beylikdüzü, Esenyurt ve Bahçeşehir bölgelerinden ailelere hizmet verir. Ayrıntılar için ise Merkezimiz sayfasını inceleyin. Randevu bilgisini İletişim sayfamızda bulursunuz.

Sıkça Sorulan Sorular

Özetle, M-CHAT bir tanı değil, bir erken uyarıdır. Bu nedenle puanı doğru hesaplayın, orta riskte takip görüşmesini yaptırın, yüksek riskte tanıyı beklemeden desteğe başlayın. Dolayısıyla test size “korkun” değil, “şimdi harekete geçin” der.