اختلال کاربردشناختی زبان یعنی کودک کلمه‌ها و جمله‌ها را درست می‌سازد، اما نمی‌تواند زبان را در موقعیت‌های اجتماعی خوب به کار ببرد. نوبت را رعایت نمی‌کند، موضوع را نگه نمی‌دارد، شوخی و کنایه را نمی‌فهمد و با همه یک‌جور حرف می‌زند. راهنماهای تشخیصی این وضعیت را «اختلال ارتباط اجتماعی (کاربردشناختی)» می‌نامند. تفاوتش با اوتیسم این است که رفتارهای تکراری و علایق محدود در آن دیده نمی‌شود.
«دستور زبانش عالی است و دایره واژگان غنی دارد، اما هیچ دوستی ندارد.» این جمله را در مرکز ما زیاد می‌شنویم. خانواده‌ها و معلم‌ها می‌بینند که کودک حرف می‌زند، برای همین مشکل را به شخصیت یا خجالتی بودن نسبت می‌دهند. اما حرف زدن بلد بودن با ارتباط برقرار کردن بلد بودن یکی نیست.
کاربرد اجتماعی زبان مهارتی جداست. کودک در یک‌سالگی یاد می‌گیرد بگوید «توپ». اما یاد گرفتن اینکه وقتی توپ را می‌خواهد و وقتی توپ را به دوستش می‌دهد، جور دیگری حرف بزند، سال‌ها طول می‌کشد. وقتی این یادگیری دوم متوقف شود، اختلال کاربردشناختی زبان پدیدار می‌شود.
اختلال کاربردشناختی زبان چیست؟
کاربردشناسی مجموعه قواعد استفاده از زبان متناسب با موقعیت و مخاطب است. در اختلال کاربردشناختی زبان، این قواعد به‌وضوح از سن کودک عقب‌ترند. مشکل در ساختن صداها، دایره واژگان یا ساختار جمله نیست. مشکل در استفاده از زبان برای هدف‌های اجتماعی است.
از سال ۲۰۱۳ سیستم‌های تشخیصی این تصویر را زیر عنوان جداگانه «اختلال ارتباط اجتماعی (کاربردشناختی)» توصیف می‌کنند. این تعریف چهار حوزه را در بر می‌گیرد: ارتباط برای هدف‌های اجتماعی، سازگاری با مخاطب، رعایت قواعد گفت‌وگو و قصه‌گویی، و فهمیدن معنای ضمنی.
این چهار حوزه «چگونگی» زبان‌اند. به عبارت دیگر، کودک می‌داند چه بگوید، اما نمی‌داند به چه کسی، کی و چطور بگوید. برای همین ممکن است در آزمون‌های زبان نمره عادی بگیرد و در حیاط مدرسه تنها بماند.
این تصویر می‌تواند به‌تنهایی دیده شود یا همراه با دشواری دیگری. حدود ۷ درصد از کودکان سن مدرسه دشواری‌های کاربردشناختی دارند. بعضی از آن‌ها ADHD یا اختلال زبان هم دارند و در پسرها کمی شایع‌تر است.
مهارت‌های کاربردشناختی با سن چطور رشد می‌کنند؟
مهارت‌های کاربردشناختی پیش از گفتار شروع می‌شوند. نوزاد ماه‌ها پیش از اولین کلمه با نگاه و حرکت ارتباط برقرار می‌کند. جدول زیر نشان می‌دهد در هر سن چه مهارتی انتظار می‌رود.
| سن | مهارت‌های کاربردشناختی مورد انتظار | نشانه هشدار |
|---|---|---|
| ۰ تا ۱۲ ماهگی | تماس چشمی، توجه مشترک، اشاره کردن، نوبت‌گیری با صدا («گفت‌وگوهای» غان و غونی) | به اسمش برنمی‌گردد، برای نشان دادن اشاره نمی‌کند |
| ۱ تا ۲ سالگی | سلام کردن، خواستن، نشان دادن، «نه» گفتن؛ بازی خیالی ساده | ارتباط را فقط برای خواستن چیزها به کار می‌برد |
| ۲ تا ۳ سالگی | گفت‌وگوهای یک یا دو نوبتی، پاسخ به پرسش‌های «چه» و «کجا»، بازی نمادین | پاسخ نامرتبط به پرسش‌ها، همیشه تنها بازی می‌کند |
| ۳ تا ۴ سالگی | نگه داشتن موضوع، حرف زدن متفاوت با نوزاد و بزرگسال، پرسیدن «چرا» | موضوع را همیشه به علاقه خودش برمی‌گرداند |
| ۴ تا ۵ سالگی | گفت‌وگوهای سه یا چهارنوبتی، توضیح دوباره وقتی فهمیده نشده، تعریف یک ماجرا | متوجه نمی‌شود که فهمیده نشده است، قصه‌هایش از هم گسسته است |
| ۵ تا ۶ سالگی | فهمیدن شوخی‌ها و اصطلاح‌های ساده، در نظر گرفتن دیدگاه طرف مقابل | همه‌چیز را تحت‌اللفظی می‌فهمد |
| ۶ تا ۸ سالگی | حدس زدن کنایه، طعنه و زبان مجازی، پیوستن به گفت‌وگوی گروهی | در حاشیه می‌ماند و نمی‌تواند وارد گفت‌وگوی گروهی شود |
ردیف اول جدول اهمیت ویژه‌ای دارد. توجه مشترک و اشاره کردن پایه همه مهارت‌های اجتماعی بعدی‌اند. این دو مهارت را در مقاله‌های کودکی که به اسمش واکنش نشان نمی‌دهد و بازی نمادین توضیح داده‌ایم.
نشانه‌های اختلال کاربردشناختی زبان کدام‌اند؟
نشانه‌ها معمولاً نزدیک پایان سال‌های پیش‌دبستانی روشن می‌شوند. در این سن بازی با کودکان دیگر به گفت‌وگو و قاعده نیاز دارد. اگر چند نشانه با هم دیده شود و ادامه پیدا کند، ارزیابی لازم است.
- نوبت را در گفت‌وگو رعایت نمی‌کند: یا همیشه حرف می‌زند یا هرگز وارد صحبت نمی‌شود
- موضوع را ناگهان عوض می‌کند یا همیشه به سمت علاقه خودش می‌کشد
- با همه با یک لحن حرف می‌زند: با نوزاد، معلم و دوست سبک یکسانی دارد
- شوخی، کنایه، اصطلاح و ضرب‌المثل را تحت‌اللفظی می‌فهمد
- متوجه نمی‌شود که فهمیده نشده است و تلاشی برای توضیح دوباره نمی‌کند
- از روال‌های اجتماعی مثل سلام و خداحافظی استفاده نمی‌کند
- قصه را بی‌نظم تعریف می‌کند و چیزهایی را که شنونده نمی‌داند جا می‌اندازد
- کم از تماس چشمی، حالت چهره و حرکت دست استفاده می‌کند یا آن‌ها را اشتباه می‌خواند
- نمی‌تواند وارد بازی با کودکان دیگر شود یا اندکی بعد از ورود کنار گذاشته می‌شود
این نشانه‌ها در آزمون‌های زبان دیده نمی‌شوند؛ کودک در تکلیف‌های مربوط به کلمه و جمله مثل همسالانش نمره می‌گیرد. برای همین درمانگر ارزیابی را از راه بازی انجام می‌دهد، نه پشت میز.
اوتیسم یا اختلال کاربردشناختی زبان؟
این دو بیشتر از همه با هم اشتباه گرفته می‌شوند. اوتیسم هم با دشواری ارتباط اجتماعی همراه است و نشانه‌ها می‌توانند عیناً شبیه هم باشند. تفاوت در حوزه دوم است. اوتیسم علایق محدود، رفتار تکراری و تفاوت‌های حسی را هم دربر دارد؛ اختلال کاربردشناختی زبان ندارد.
قاعده تشخیص هم به همین شکل کار می‌کند. اختلال ارتباط اجتماعی فقط بعد از کنار گذاشتن اوتیسم تشخیص داده می‌شود. پس متخصص در ارزیابی اول درباره رفتار تکراری و نیمرخ حسی می‌پرسد.
این نشانه‌ها را در مقاله نشانه‌های اوتیسم در کودکان فهرست کرده‌ایم.
یک نکته عملی هم برای خانواده‌ها هست. کودک مبتلا به اختلال کاربردشناختی زبان دوست می‌خواهد و تلاش هم می‌کند، اما از پسش برنمی‌آید. در کودک اوتیستیک اغلب علاقه اجتماعی از ابتدا کمتر است. نقطه هم‌پوشانی این وضعیت با تأخیر گفتار را در مقاله اوتیسم یا تأخیر گفتار؟ بررسی کرده‌ایم.
با وضعیت‌های مشابه چه تفاوتی دارد؟
دشواری ارتباط اجتماعی از یک علت واحد نمی‌آید. جدول زیر پنج وضعیتی را که بیشتر با هم اشتباه گرفته می‌شوند کنار هم می‌گذارد؛ در بسیاری از کودکان دو تا از آن‌ها هم‌زمان دیده می‌شود.
| وضعیت | دستور زبان و دایره واژگان | علاقه اجتماعی | رفتار تکراری | سرنخ تفکیک |
|---|---|---|---|---|
| اختلال کاربردشناختی زبان | طبیعی | دارد، اما از پسش برنمی‌آید | ندارد | در همه محیط‌ها یکسان است؛ شوخی و کنایه را نمی‌فهمد |
| اوتیسم | متغیر | معمولاً کم | دارد | همراه با علایق محدود، روال‌های سفت و تفاوت‌های حسی |
| اختلال زبان رشدی | عقب | دارد | ندارد | مشکل در جمله و کلمه است، نه در کاربرد اجتماعی |
| اختلال نقص توجه و بیش‌فعالی (ADHD) | طبیعی | دارد | ندارد | میان‌حرفی و پریدن از موضوعی به موضوع دیگر از تکانشگری است؛ با دارو یا ساختار روزانه کمتر می‌شود |
| سکوت انتخابی | طبیعی | دارد | ندارد | در خانه روان صحبت می‌کند، بیرون کاملاً ساکت است؛ ریشه در اضطراب دارد |
| خجالتی بودن | طبیعی | دارد | ندارد | وقتی گرم می‌گیرد، قواعد گفت‌وگو را رعایت می‌کند و کنایه و شوخی را می‌فهمد |
تفاوت با اختلال زبان را در صفحه اختلال زبان رشدی و سکوت ناشی از اضطراب را در مقاله سکوت انتخابی توضیح داده‌ایم. دشواری‌های کاربردشناختی در ADHD خیلی شایع است؛ برای همین ارتباط اجتماعی را در کودکانی که حمایت ADHD می‌گیرند هم بررسی می‌کنیم.
علت اختلال کاربردشناختی زبان چیست؟
علت واحدی وجود ندارد. در عوض، چند عامل که روی یادگیری زبان اجتماعی اثر می‌گذارند کنار هم جمع می‌شوند:
- تمایل عصبی‌رشدی: سابقه خانوادگی دشواری زبان، اوتیسم یا ADHD خطر را بالا می‌برد
- اختلال زبان همراه: وقتی کلمه‌ها و جمله‌ها دیر می‌آیند، کاربرد اجتماعی هم دیر می‌شود
- دشواری‌های توجه: تکانشگری جلوی صبر کردن برای نوبت و گوش دادن را می‌گیرد
- تجربه کم با کودکان دیگر: سال‌های اول بدون خواهر و برادر یا مهدکودک و با صفحه‌نمایش زیاد، تمرین گفت‌وگوی کمتری دارند
- پردازش شنوایی و حسی: کودکی که لحن و تکیه را رمزگشایی نمی‌کند، کنایه را هم رمزگشایی نمی‌کند
نکته آخر اغلب نادیده گرفته می‌شود. کودکی که با آهنگ گفتار (پروزودی) مشکل دارد، نمی‌تواند تشخیص دهد «آفرین» طعنه است یا واقعی. این ارتباط را در مقاله اختلال پردازش شنوایی توضیح داده‌ایم.
ارزیابی چطور انجام می‌شود؟
ارزیابی را گفتاردرمانگر همراه با یک متخصص رشد کودک انجام می‌دهد. آزمون‌های رسمی زبان در این کودکان اغلب طبیعی درمی‌آیند، چون مشکل در کاربرد است، نه در خود زبان. اطلاعات واقعی از تماشای بازی و گفت‌وگوی طبیعی به دست می‌آید. برای همین درمانگر کودک را در اتاق بازی مشاهده می‌کند، نه پشت میز، و در صورت امکان همراه با کودک دیگری.
مصاحبه با والدین و مشاهده‌های معلم تصویر را کامل می‌کنند. دشواری‌های کاربردشناختی از محیطی به محیط دیگر فرق می‌کنند؛ مشکلی که در خانه دیده نمی‌شود ممکن است در کلاس آشکار باشد. برای همین یک فهرست کوتاه ارتباطی از معلم بسیار ارزشمند است. درباره زبان‌هایی که کودک در خانه و مدرسه به کار می‌برد با خانواده صحبت می‌کنیم. ادب کلام، شوخی و اصطلاح در هر زبان فرق می‌کند؛ پس اگر کودک شوخی را فقط در زبان ضعیف‌ترش متوجه نمی‌شود، این به‌تنهایی نشانه دشواری کاربردشناختی نیست.
پیش از چهار سالگی نتیجه‌گیری قطعی نمی‌کنیم. بعد از این سن توقع‌های اجتماعی بیشتر می‌شود و تازه آن موقع دشواری روشن می‌شود. با این حال، نشانه‌های اولیه را زیر نظر می‌گیریم و در صورت نیاز بدون منتظر ماندن برای تشخیص، حمایت را شروع می‌کنیم.
روند کلی را در مقاله ارزیابی گفتار و زبان توضیح داده‌ایم.
درمان اختلال کاربردشناختی زبان
درمان کلمه یاد نمی‌دهد؛ کاربرد را یاد می‌دهد. پس کار در دل تعامل واقعی انجام می‌شود، نه پشت میز. جدول زیر رویکردهایی را که بیشتر به کار می‌بریم و هر کدام برای چه کودکی مناسب است نشان می‌دهد.
| رویکرد | چطور کار می‌کند | برای چه کودکی مناسب است |
|---|---|---|
| DIR/فلورتایم | درمانگر به علاقه کودک می‌پیوندد و دایره‌های ارتباط را بلندتر می‌کند؛ نوبت‌گیری و ماندن روی موضوع در دل بازی رشد می‌کند | کودکان پیش‌دبستانی، کودکانی که هنوز نمی‌توانند توجه را به اشتراک بگذارند یا دایره‌ها را کامل کنند |
| گروه مهارت‌های اجتماعی | بازی ساختاریافته با سه یا چهار کودک؛ سلام کردن، نوبت، ترمیم گفت‌وگو و قواعد صحبت با همسالان تمرین می‌شود | بالای ۴ سال، کودکانی که آموخته‌های جلسه فردی را به همسالان منتقل نمی‌کنند |
| قصه‌های اجتماعی و نقش‌آفرینی | یک موقعیت رایج (پیوستن به بازی، باختن) اول با قصه و بعد با نمایش دادن کار می‌شود | کودکانی که قاعده را می‌فهمند اما در لحظه نمی‌توانند به کار ببرند |
| بازخورد از روی فیلم | کودک فیلم ضبط‌شده از گفت‌وگوی خودش را تماشا می‌کند و درمانگر لحظه‌های نوبت‌گیری و تماس چشمی را نشان می‌دهد | کودکان سن مدرسه که می‌توانند خودشان را مشاهده کنند |
| کار روی کنایه و شوخی | بازی‌های «منظورش چه بود؟» با اصطلاح، شوخی و لحن صدا | بالای ۶ سال، کودکانی که همه‌چیز را تحت‌اللفظی می‌فهمند |
فلورتایم به یک دلیل در صدر این جدول است. دایره ارتباط، که هسته مهارت کاربردشناختی است، فقط در تعاملی شکل می‌گیرد که از علاقه خود کودک رشد کرده باشد.
این روش را در صفحه DIR/فلورتایم چیست؟ و روند یک جلسه را در مقاله در یک جلسه فلورتایم چه اتفاقی می‌افتد توضیح داده‌ایم. برای کار با همسالان، مقاله برنامه‌های گروه بازی را ببینید.
دشواری‌های کاربردشناختی چطور روی مدرسه اثر می‌گذارند؟
اختلال کاربردشناختی زبان فقط یک مشکل دوستی نیست. کلاس درس روی زبان اجتماعی بنا شده است: گوش دادن به دستورها، کار گروهی، فهمیدن هشدار غیرمستقیم معلم. پس حتی کودکی که از نظر درسی باهوش است ممکن است در کلاس عقب‌تر به نظر برسد.
درک مطلب خواندن به‌خصوص تحت تأثیر قرار می‌گیرد. حدس زدن قصد شخصیت‌ها، طعنه و خواندن بین خطوط مهارت‌های کاربردشناختی‌اند. برای همین نمره درک مطلب بعد از سال سوم دبستان پایین می‌آید.
در نوشتن، عادت جا انداختن چیزهایی که خواننده نمی‌داند به انشا هم منتقل می‌شود.
برای همین هدف‌های درمان در سن مدرسه تغییر می‌کنند. درمانگر علاوه بر مهارت‌های گفت‌وگو، روی فهمیدن قصه‌ها، استنباط قصد شخصیت‌ها و خواندن قواعد کلاس هم کار می‌کند.
فهرست مشاهده یک‌هفته‌ای برای خانه
یک هفته مشاهده پیش از ارزیابی کار را خیلی سریع‌تر می‌کند. پس جدول زیر را چاپ کنید و هر ردیف را با «هرگز، گاهی، اغلب» علامت بزنید. از معلم هم بخواهید همین فهرست را پر کند.
| مشاهده | چه زمانی نگاه کنید | نشانه هشدار |
|---|---|---|
| آیا منتظر نوبت حرف زدنش می‌ماند؟ | سر میز شام، هنگام بازی | هر بار وسط حرف می‌پرد یا هرگز وارد گفت‌وگو نمی‌شود |
| آیا موضوع را تا سه نوبت نگه می‌دارد؟ | گپ آخر روز | تا جمله دوم موضوع را به علاقه خودش می‌کشاند |
| آیا با نوزاد و بزرگسال متفاوت حرف می‌زند؟ | دید و بازدیدهای خانوادگی | با همه یک لحن و یک طول جمله دارد |
| آیا شوخی را می‌فهمد؟ | کارتون، شوخی‌های خانوادگی | شوخی را تحت‌اللفظی می‌گیرد و ناراحت یا عصبانی می‌شود |
| وقتی فهمیده نشود دوباره توضیح می‌دهد؟ | عمداً بگویید «نفهمیدم» | همان جمله را کلمه به کلمه تکرار می‌کند یا رهایش می‌کند |
| چطور وارد بازی می‌شود؟ | پارک، مهدکودک | از دور تماشا می‌کند یا با به‌هم‌زدن بازی وارد می‌شود |
شش بازی که ارتباط اجتماعی را در خانه تقویت می‌کنند
خانه جایی است که بیشتر تمرین گفت‌وگو در آن انجام می‌شود. پس شش بازی انتخاب کرده‌ایم که هر کدام یک مهارت کاربردشناختی متفاوت را هدف می‌گیرد؛ هر کدام روزی ۱۰ دقیقه وقت می‌گیرد.
- توپ گفت‌وگو: هر کس توپ دست اوست حرف می‌زند و بعد توپ را پرتاب می‌کند. این بازی نوبت‌گیری و گوش دادن را ملموس می‌کند.
- قطار موضوع: قاعده سه واگن برای یک موضوع: هر نفر یک جمله درباره همان موضوع اضافه می‌کند. این بازی نگه داشتن موضوع را تمرین می‌دهد.
- کارت‌های چهره‌خوانی: فرد داخل عکس چه حسی دارد و چرا؟ این بازی خواندن نشانه‌های غیرکلامی را می‌سازد.
- تلفن عروسکی: یک عروسک نوزاد است و دیگری معلم؛ فرزندتان با هر کدام جور دیگری حرف می‌زند. این بازی سازگار شدن با مخاطب را یاد می‌دهد.
- بازی «نفهمیدم»: شما عمداً بد می‌فهمید و فرزندتان دوباره توضیح می‌دهد. این بازی راهبرد ترمیم گفت‌وگو را می‌سازد.
- شکار اصطلاح: «قلبم از جا کنده شد» یعنی چه؟ آن را نقاشی کنید و درباره‌اش حرف بزنید. این بازی فهمیدن زبان مجازی را هم تقویت می‌کند.
هر بازی باید با فرصت‌های روزمره برای حرف زدن هم پشتیبانی شود. برای مثال، یک دور پنج‌دقیقه‌ای سر میز شام که هر کس از روزش تعریف می‌کند، قوی‌ترین تمرین کاربردشناختی است. برای تقویت کلی زبان، مقاله راه‌های گسترش دایره واژگان را ببینید.
در مدرسه چه باید اتفاق بیفتد؟
مدرسه جایی است که دشواری‌های کاربردشناختی بیشتر از همه آشکار می‌شوند و بیشتر از همه هم اشتباه فهمیده می‌شوند. معلم‌ها اغلب کودک را «بی‌ادب»، «مدام وسط حرف دیگران می‌پرد» یا «از خودراضی» توصیف می‌کنند. اما کودک قاعده را نمی‌داند؛ عمداً آن را زیر پا نمی‌گذارد.
تغییرهای کوچک خیلی چیز را عوض می‌کنند. یک نشانه دیداری برای نوبت‌گیری و نقش‌های روشن در کار گروهی کمک می‌کند. یک همیار در زنگ تفریح کودک را از کنار گذاشته شدن حفظ می‌کند.
نحوه کار با معلم‌ها را در مقاله همکاری مهدکودک و خانواده توضیح داده‌ایم.
پنج اشتباه رایج خانواده‌ها
بعضی واکنش‌ها با نیت خوب یادگیری اجتماعی را کند می‌کنند. پس پنج اشتباهی را که بیشتر از همه می‌بینیم می‌آوریم.
- گفتن قاعده به‌جای نشان دادن آن. گفتن «وسط حرفم نپر» کافی نیست، چون کودک نمی‌بیند نوبتش کی می‌رسد. به‌جای آن با نشانه دیداری و بازی نشانش بدهید.
- تنبیه کردن به‌خاطر بی‌ادبی. کودک چون قاعده را نمی‌داند آن را می‌شکند. تنبیه اضطراب را بیشتر می‌کند و مهارت را یاد نمی‌دهد.
- به‌جای فرزندتان حرف زدن. اگر به جای او به دوستش جواب بدهید، فرزندتان نمی‌تواند تمرین کند. به‌جای آن یک راهنمایی را زیر لب بگویید.
- فقط با بزرگسال‌ها گپ زدن. بزرگسال‌ها گفت‌وگو را به جلو می‌برند؛ کودکان دیگر این کار را نمی‌کنند. پس وقت گذراندن با همسالان ضروری است.
- گفتن «بزرگ‌تر که شد یاد می‌گیرد». یاد می‌گیرد، اما کودکی که دیر یاد می‌گیرد تا آن زمان کنار گذاشته می‌شود و دوری از دیگران را یاد می‌گیرد.
چهار باور نادرست درباره اختلال کاربردشناختی زبان
باورهای نادرست یا خانواده‌ها را می‌ترسانند یا آن‌ها را به تعویق می‌اندازند. پس چهار باوری را که بیشتر از همه می‌شنویم اصلاح می‌کنیم.
«اگر حرف می‌زند، نمی‌تواند مشکل ارتباطی داشته باشد»
می‌تواند، چون حرف زدن شکل زبان است و ارتباط، کاربرد آن. حتی روان‌ترین گویندگان هم می‌توانند دشواری کاربردشناختی داشته باشند.
«این اوتیسم خفیف است»
نه. سیستم‌های تشخیصی این دو را از هم جدا می‌کنند و در اختلال کاربردشناختی زبان رفتار تکراری یا علایق محدود وجود ندارد. با این حال، تفکیک را باید یک متخصص انجام دهد، چون نشانه‌ها هم‌پوشانی دارند.
«خجالتی است، کم‌کم باز می‌شود»
کودک خجالتی وقتی گرم می‌گیرد قواعد گفت‌وگو را رعایت می‌کند و شوخی را می‌فهمد. کودکی که دشواری کاربردشناختی دارد، حتی وقتی گرم گرفته باشد قواعد را نمی‌داند.
«یک دوره مهارت‌های اجتماعی کافی است»
کار گروهی قطعاً ارزشمند است، اما به‌تنهایی کافی نیست. مهارت اول در دایره‌های یک‌به‌یک شکل می‌گیرد و بعد به گروه و مدرسه منتقل می‌شود.
چه زمانی باید به متخصص مراجعه کنید؟
اگر هر کدام از موارد زیر صدق می‌کند، گرفتن نوبت ارزیابی را عقب نیندازید. حمایتی که پیش از مدرسه شروع شود، تا حد زیادی از کنار گذاشته شدن در دبستان جلوگیری می‌کند.
- در چهار سالگی فرزندتان نمی‌تواند گفت‌وگو را بیش از دو نوبت ادامه دهد
- با همه یک‌جور حرف می‌زند و برای نوزاد یا معلم سبکش را عوض نمی‌کند
- در پنج سالگی همیشه شوخی‌ها و اصطلاح‌های ساده را تحت‌اللفظی می‌فهمد
- دوست می‌خواهد اما نمی‌تواند وارد بازی شود یا اندکی بعد کنار گذاشته می‌شود
- معلم می‌گوید «بی‌ادب است، مدام وسط حرف می‌پرد، از موضوع دور می‌شود»
- رفتار تکراری یا علایق محدود هم وجود دارد (برای کنار گذاشتن اوتیسم)
برای گرفتن نوبت به گزارش تشخیصی نیازی ندارید. پایه زبانی را هم که زیر مهارت‌های گفت‌وگو قرار دارد، در مقاله زبان دریافتی و زبان بیانی توضیح داده‌ایم.
روند کار در Çocukla Akademi چطور است؟
اول، یک دیدار مفصل با خانواده داریم. به‌ویژه به دوستی‌ها، شیوه گفت‌وگوها و وجود یا نبود رفتار تکراری نگاه می‌کنیم. بعد بنیان‌گذار ما، Alev Akıncı Yıldız، متخصص شنوایی‌شناسی (کارشناسی ارشد) و درمانگر DIR/فلورتایم، یک مشاهده رشدی برنامه‌ریزی می‌کند.
در مرحله دوم، گفتاردرمانگر از راه بازی یک نیمرخ کاربردشناختی می‌سازد. این نیمرخ نشان می‌دهد مشکل در شکل زبان است یا در کاربرد آن. در صورت نیاز از معلم یک فهرست کوتاه ارتباطی می‌خواهیم. دیدارهای خانواده و گزارش پیشرفت به زبان ترکی یا انگلیسی است.
در مرحله سوم، جلسات ۴۰ دقیقه‌ای فلورتایم و یک برنامه بازی خانگی شروع می‌شود؛ برای کودکان بالای چهار سال یک گروه بازی هم اضافه می‌شود. مشاوره والدین ما هم کمک می‌کند دایره‌های گفت‌وگو در خانه ادامه پیدا کنند. چارچوب حمایت مبتنی بر بازی را در مقاله بازی‌درمانی توضیح داده‌ایم.
مرکز ما در بیکنت، بیوک‌چکمجه، درست در مرز بیلیک‌دوزو است. تیم ما به‌ویژه با خانواده‌هایی از بیلیک‌دوزو، اسنیورت و باغچه‌شهیر کار می‌کند. همه جلسات حضوری است و به زبان ترکی یا انگلیسی برگزار می‌شود؛ برای کودکانی که با هر دو زبان بزرگ می‌شوند، جلسات دوزبانه ترکی و انگلیسی هم داریم و جلسه به زبان فارسی نداریم. برای جزئیات، صفحه مرکز ما را ببینید. اطلاعات نوبت را در صفحه تماس با ما پیدا می‌کنید.
پرسش‌های متداول
اختلال کاربردشناختی زبان چیست؟
یعنی کودک کلمه‌ها و جمله‌ها را درست می‌سازد، اما نمی‌تواند زبان را در موقعیت‌های اجتماعی خوب به کار ببرد. برای مثال، نوبت را رعایت نمی‌کند، موضوع را نگه نمی‌دارد، شوخی و کنایه را نمی‌فهمد و سبکش را با مخاطب تنظیم نمی‌کند.
آیا همان اختلال ارتباط اجتماعی کاربردشناختی است؟
بله. از سال ۲۰۱۳ سیستم‌های تشخیصی این تصویر را زیر عنوان جداگانه «اختلال ارتباط اجتماعی (کاربردشناختی)» توصیف می‌کنند. در زبان روزمره، نام اختلال کاربردشناختی زبان رایج است.
آیا اختلال ارتباط اجتماعی نوعی اوتیسم است؟
نه، اما نشانه‌ها هم‌پوشانی دارند. در اوتیسم دشواری‌های اجتماعی با رفتار تکراری و علایق محدود همراه است. در اختلال کاربردشناختی زبان این‌ها نیستند و تشخیص فقط بعد از کنار گذاشتن اوتیسم داده می‌شود.
نشانه‌ها کدام‌اند؟
رایج‌ترین نشانه‌ها عبارت‌اند از رعایت نکردن نوبت، نگه نداشتن موضوع، حرف زدن با همه با یک لحن، تحت‌اللفظی فهمیدن شوخی و کنایه، متوجه نشدن اینکه فهمیده نشده است، استفاده نکردن از سلام و خداحافظی و ناتوانی در پیوستن به بازی با کودکان دیگر.
آیا اختلال ارتباط اجتماعی در سه سالگی تشخیص داده می‌شود؟
معمولاً نه، چون توقع‌های اجتماعی بعد از چهار سالگی بیشتر می‌شود و تازه آن موقع دشواری روشن می‌شود. اما اگر توجه مشترک و نوبت‌گیری در سه سالگی ضعیف باشد، بدون منتظر ماندن برای تشخیص حمایت را شروع می‌کنیم.
آیا اختلال ارتباط اجتماعی بهتر می‌شود؟
تا حد زیادی بله، چون مهارت‌های کاربردشناختی مهارت‌های آموختنی‌اند. با فلورتایم، گروه مهارت‌های اجتماعی و تمرین در خانه، بیشتر کودکان با همسالانشان دوستی می‌سازند. حمایتی که زود شروع شود، نتیجه را به‌وضوح بهتر می‌کند.
درمان چطور انجام می‌شود؟
درمان کاربرد را یاد می‌دهد، نه کلمه را. در سال‌های پیش‌دبستانی، فلورتایم دایره‌های ارتباط را می‌سازد؛ بعد از چهار سالگی گروه مهارت‌های اجتماعی پررنگ می‌شود. در سن مدرسه، کار روی کنایه و شوخی هم اضافه می‌شود.
آیا با ADHD ارتباط دارد؟
بله. بسیاری از کودکان مبتلا به ADHD دشواری کاربردشناختی دارند؛ میان‌حرفی و پریدن از موضوعی به موضوع دیگر از تکانشگری می‌آید. برای همین ارتباط اجتماعی را در کودکانی که حمایت ADHD می‌گیرند هم بررسی می‌کنیم.
تفاوتش با خجالتی بودن چیست؟
کودک خجالتی وقتی گرم می‌گیرد قواعد گفت‌وگو را رعایت می‌کند، شوخی را می‌فهمد و سبکش را تغییر می‌دهد. کودکی که دشواری کاربردشناختی دارد، حتی وقتی گرم گرفته باشد این قواعد را نمی‌داند.
در خانه چه کار می‌توانم بکنم؟
مؤثرترین شش بازی عبارت‌اند از توپ گفت‌وگو، قطار موضوع، کارت‌های چهره‌خوانی، تلفن عروسکی، بازی «نفهمیدم» و شکار اصطلاح. یک دور پنج‌دقیقه‌ای سر میز شام که هر کس از روزش تعریف می‌کند هم تمرین بسیار قوی‌ای است.
معلم در مدرسه چه کار باید بکند؟
سه تغییر مؤثر عبارت‌اند از نشانه دیداری برای نوبت‌گیری، نقش‌های روشن در کار گروهی و یک همیار در زنگ تفریح. وقتی معلم کودک را «بی‌ادب» نمی‌داند و می‌پذیرد که «قاعده را نمی‌داند»، نگرش‌ها عوض می‌شود.
آیا برای ارزیابی به گزارش نیاز دارم؟
برای اولین دیدار گزارشی نمی‌خواهیم. مشاهده‌های خودتان و یادداشت‌های معلم را به مرکز ما بیاورید؛ مشاهده رشدی را از راه بازی انجام می‌دهیم.
به‌طور خلاصه، کودک مبتلا به اختلال کاربردشناختی زبان حرف می‌زند اما نمی‌تواند گفت‌وگو کند. پس نشانه‌ها را بر اساس سن بخوانید، تفکیک از اوتیسم را به متخصص بسپارید و مهارت را از راه بازی یاد بدهید، نه با قاعده. به‌جای گفتن «خجالتی است، کم‌کم باز می‌شود»، در چهار سالگی یک ارزیابی مبتنی بر بازی ترتیب بدهید.
