Sosyal öykü, çocuğa yaklaşan bir durumu sakin ve olumlu cümlelerle önceden anlatan kişisel bir hikâyedir. Özellikle otizmli, değişime zorlanan ya da kaygılı çocuklarda işe yarar. Bu yazıda 6 cümle türünü, 6 adımlı yazım yöntemini ve 3 sosyal öykü örneğini paylaşıyoruz.
Bir anne geçen ay bize şunu anlattı: “Berber kapısını görünce oğlum yere yatıyor, makine sesi başlamadan ağlıyor.”
Ardından ekledi: “Ona her seferinde anlatıyorum ama dinlemiyor.”
Oysa çocuk dinliyordu. Ancak sözlü anlatım uçup gidiyordu. Bu yüzden ona her gün okuyacağı, kendi fotoğraflarını gördüğü bir sosyal öykü hazırladık.
Sosyal Öykü Nedir?
Sosyal öykü, belirli bir sosyal durumu çocuğun anlayacağı dille betimleyen kısa bir metindir. İlk olarak öğretmen Carol Gray bu yöntemi 1991 yılında otizmli öğrencileri için geliştirdi. Bu nedenle kaynaklarda “Carol Gray sosyal öyküleri” adıyla da geçer.
Bir sosyal öykünün asıl işi bilgi vermektir. Yani ne olacağını, kimin orada olacağını ve insanların neden öyle davrandığını anlatır. Böylece çocuk durumu önceden “görür” ve belirsizlik azalır.
Bununla birlikte önemli bir ayrım var: Sosyal öykü bir kural listesi değildir. Aksine çocuğa emir vermek yerine, dünyayı ona tercüme eder.
Sosyal Öykü ile Sosyal Hikâye Aynı Şey mi?
Evet, ikisi aynı yöntemi anlatır. Türkçe akademik yayınlarda genellikle “sosyal öykü”, aile sohbetlerinde ise “sosyal hikâye” ifadesi geçer. Ancak sosyal öyküyü benzer görsel araçlarla karıştırmamak gerekir.
| Araç | Ne yapar? | En uygun olduğu an | Örnek |
|---|---|---|---|
| Sosyal öykü | Durumu ve nedenini anlatır | Yeni ya da zorlayıcı bir olaydan önce | “Berbere gidiyorum” kitapçığı |
| Görsel program | Etkinliklerin sırasını gösterir | Günlük rutinde ve geçişlerde | Sabah rutini resim şeridi |
| Önce-sonra kartı | İki adımı bağlar | Tek bir geçişte | “Önce banyo, sonra oyun” |
| Video model | Davranışı izleterek gösterir | Taklitle öğrenen çocukta | Ablasının diş fırçalama videosu |
| Sembolik oyun provası | Durumu oyunla yaşatır | Oyun becerisi gelişmiş çocukta | Ayıcıkla berber oyunu |
Üstelik bu araçlar birbirini dışlamaz. Örneğin sabah rutini için görsel program, kreşin ilk günü için ise sosyal öykü kullanırız. Özellikle yürütücü işlevlerde zorlanan çocuklarda ikisi birlikte iyi sonuç verir.
Sosyal Öykü Hangi Çocuklara Uygun?
Carol Gray sosyal öyküleri ilk olarak otizmli çocuklar için tasarladı. Bununla birlikte bugün çok daha geniş bir grupta işe yarıyor. Ortak nokta, çocuğun belirsizlikte zorlanması ve sosyal ipuçlarını kaçırmasıdır.
Otizm spektrumundaki çocuklar: Değişiklik, kalabalık ve beklenmedik sesler özellikle zorlayıcıdır. Nitekim otizm belirtileri arasında sayılan rutine bağlılık, sosyal öykünün en sık hedefidir.
Sosyal iletişimde zorlanan çocuklar: Sıra beklemek, sohbete katılmak ya da kaybetmek gibi durumlar genellikle zorlayıcıdır. Bu açıdan pragmatik dil bozukluğu yazımız da yol gösterir.
Kaygılı ve içine kapanık çocuklar: Özellikle yeni bir ortam onlar için ağır gelir. Örneğin selektif mutizmde okul öyküsü, ilk günün belirsizliğini azaltır.
Duyusal hassasiyeti olan çocuklar: Saç kesimi, tırnak kesme ve el kurutma makinesi sık tetikleyicilerdir. Üstelik öykü, duyusal düzenlemeyle birlikte kullanıldığında daha güçlüdür.
DEHB ve dürtüsellik: Öte yandan beklemek, sırayla konuşmak ve oyunu bitirmek bu grupta sık hedeftir.
Ancak bir önkoşul var: Çocuğun en azından basit cümleleri ya da resimleri anlaması gerekir.
Konuşmayan çocukta ise fotoğraflı, çok kısa öyküler kurarız. Bu durumda PECS ve alternatif iletişim yazımız da destek olur.
Sosyal Öykü Hangi Durumlarda Kullanılır?
Sosyal öykü için en iyi konu, çocuğun öngöremediği ve bu yüzden zorlandığı bir olaydır. Aşağıdaki tablo ailelerin bize en sık getirdiği durumları ve öykünün odağını gösterir.
| Durum | Öykünün odağı | İlgili yazı |
|---|---|---|
| Berber ve saç kesimi | Makine sesi, önlük, bekleme süresi | Dokunsal hassasiyet |
| Gürültülü ortamlar | Sesin nedeni, kulaklık kullanma, mola | Ses hassasiyeti |
| Kreşe başlama | Vedalaşma, öğretmen, ebeveynin geri dönüşü | Okul hazırlık |
| Kardeş doğumu | Bebeğin ağlaması, ebeveynin zamanı | Kardeş kıskançlığı |
| Tuvalet eğitimi | Adımlar, sifon sesi, el yıkama | Tuvalet eğitimi |
| Oyunda kaybetmek | Herkesin bazen kaybettiği, oyunun devam ettiği | Öfke nöbeti |
| Diş hekimi, uçak yolculuğu, taşınma | Sıra, yeni yer, ne kadar süreceği | Kişiye özel öykü |
Bu yüzden tabloyu bir başlangıç listesi gibi düşünün. Çünkü en etkili sosyal öykü, tam olarak sizin çocuğunuzun takıldığı noktayı anlatır. Örneğin bir çocuk için zor olan makine sesidir, bir başkası içinse boyna sarılan önlüktür.
Sosyal Öykünün 6 Cümle Türü
Özellikle Carol Gray sosyal öyküde altı cümle türü tanımlar. Ayrıca her öyküde betimleyen cümlelerin yönlendiren cümlelerden açıkça fazla olmasını ister. Kısacası öykü çoğunlukla anlatır, az yönlendirir.
| Cümle türü | İşlevi | Örnek cümle |
|---|---|---|
| Betimleyici | Ne olduğunu, nerede ve kiminle olduğunu anlatır | “Berber dükkânında büyük, dönen bir koltuk var.” |
| Bakış açısı | Başkalarının ne düşündüğünü ya da hissettiğini anlatır | “Berber amca saçımı düzgün kesmek istiyor.” |
| Onaylayıcı | Ortak bir değeri ya da kuralı güçlendirir | “Bu çoğu çocuk için normal bir şey.” |
| Yönlendirici | Çocuğun deneyebileceği bir davranış önerir | “Makine çalışınca oyuncağımı sıkmayı deneyebilirim.” |
| İş birlikçi | Yanındaki yetişkinin nasıl yardım edeceğini anlatır | “Annem yanımda oturur ve elimi tutar.” |
| Kontrol | Çocuğun kendi hatırlatıcısını yazar | “Makine bir arı gibi vızıldar, sonra susar.” |
Pratikte şu ölçütü kullanırız: Her yönlendirici cümleye en az iki betimleyici cümle düşsün. Kontrol cümlesini ise genellikle çocuk kendisi önerir. Dolayısıyla daha büyük çocuklarda bu cümleyi birlikte yazarız.
Sosyal Öykü Nasıl Yazılır? 6 Adım
Aslında iyi bir sosyal öykü yazmak için uzman olmak gerekmez. Ne var ki birkaç ilkeyi atlamak, öyküyü bir uyarı metnine çevirir. Böylece aşağıdaki altı adım bu tuzağı önler.
1. Durumu Çocuğun Gözünden Gözlemleyin
Öncelikle zorlanmanın tam olarak nerede başladığını not edin. Kapıda mı, beklerken mi, yoksa makine çalışınca mı? Çünkü öykünün odağı bu ana yerleşir.
2. Birinci Tekil Kişiyle Yazın
Özellikle küçük çocuklarda öyküyü “ben” diliyle kurun. Örneğin “Ben berbere gidiyorum” cümlesi, çocuğu hikâyenin kahramanı yapar. Ergenlik öncesi çocuklarda ise üçüncü kişi daha saygılı durur.
3. Esnek ve Olumlu Kelimeler Seçin
“Her zaman” ve “asla” gibi kesin ifadelerden kaçının. Bunun yerine “genellikle”, “bazen” ve “çoğu zaman” kullanın. Böylece plan değiştiğinde öykü yalan çıkmaz ve güven korunur.
4. Kısa Tutun ve Görselleştirin
Genellikle iki ile dört yaş arasında beş ile on cümle yeterlidir. Her sayfaya tek cümle ve tek görsel koyun. Özellikle gerçek mekânın ve çocuğun kendi fotoğrafları, çizimlerden daha güçlü bir bağ kurar.
5. Güven Veren Bir Sonla Bitirin
Son sayfa, olayın bittiğini ve hayatın devam ettiğini göstermelidir. Örneğin “Sonra eve gidip trenimle oynarım” cümlesi bu işi görür. Ayrıca başarıyı abartan ödül vaatlerinden kaçının.
6. Kontrol Listesiyle Gözden Geçirin
Son olarak öyküyü yüksek sesle okuyun. Emir kipi çok mu, korkutucu bir kelime var mı, çocuk bir sayfada duruyor mu? Ardından gerekirse cümleleri sadeleştirip yeniden basın.
Yaşa ve Dil Düzeyine Göre Sosyal Öykü
Öte yandan aynı konu, farklı yaşlarda farklı bir biçim ister. Bu yüzden öyküyü takvim yaşına değil, çocuğun anlama düzeyine göre ayarlayın. Bu konuda alıcı ve ifade edici dil ayrımı yol gösterir.
| Düzey | Uzunluk | Görsel | Sunuş biçimi |
|---|---|---|---|
| Az konuşan, 2-3 yaş | 3-5 sayfa, sayfada 1 kısa cümle | Gerçek fotoğraf | Kucakta, karton kitapçık |
| Basit cümle kuran, 3-5 yaş | 6-10 sayfa | Fotoğraf ya da sade çizim | Günde 1 kez, sakin bir anda |
| Okul çağı, 6-9 yaş | 1-2 sayfa paragraf | Az görsel | Birlikte okuma ve sohbet |
| Okuyan, 10 yaş ve üstü | Kısa metin ya da not | İsteğe bağlı | Çocuğun kendi yazdığı sürüm |
Sosyal Öykü Kâğıtta mı, Tablette mi Hazırlanmalı?
Ailelerin sık sorduğu bir soru da biçimle ilgilidir. Kısacası iki seçeneğin de yeri var, ancak küçük çocukta kâğıdı öneririz.
Kâğıt kitapçık: Çocuk sayfaları kendi eliyle çevirir ve istediği sayfada durur. Üstelik kitapçığı berbere ya da kreşe yanınızda götürürsünüz. Böylece öykü, olayın yaşandığı yerde de bir hatırlatıcı olur.
Tablet ya da telefon: Fotoğraf eklemek ve güncellemek kolaydır. Öte yandan ekran, öyküden çok kaydırma ve videoya ilgi çekebilir. Bu yüzden ekranı seviyorsa öyküyü uçak modunda, tek dosya olarak açın.
Sesli kayıt: Okuyan çocuklarda öyküyü ebeveynin sesiyle kaydetmek işe yarar. Özellikle yeni bir ortamda kulaklıkla dinlemek çocuğu sakinleştirir.
Çocuğu Öykünün Yazarı Yapın
Dört yaşından itibaren çocuğu sürece katın. Örneğin berberin fotoğrafını birlikte çekin, kapak resmini o seçsin. Ardından “Makine çalışınca ne yapmak istersin?” diye sorun ve cevabını kontrol cümlesi olarak yazın.
Bu küçük katılım öykünün sahipliğini değiştirir. Nitekim Kokina ve Kern de çocuğun öyküyü kendisi kullandığı çalışmalarda daha iyi sonuçlar bildirir. Dolayısıyla öykü artık size değil, çocuğa aittir.
3 Sosyal Öykü Örneği
Aşağıdaki sosyal öykü örneklerini birebir kopyalamayın, bir iskelet gibi kullanın. Çünkü isimleri, mekânları ve çocuğun sevdiği nesneleri eklediğinizde öykü gerçekten onun olur.
Örnek 1: Berbere Gidiyorum (3-5 yaş)
Bazen saçım uzar. Saçım uzayınca annemle berbere giderim.
Berberde büyük bir koltuk var. Genellikle önce biraz sıramı beklerim.
Berber amca boynuma yumuşak bir önlük takar. Böylece saçlar üstüme dökülmez.
Makine çalışınca vızıldar. Ardından ses durur.
Ses çok gelirse oyuncak arabamı sıkmayı deneyebilirim. Annem de yanımda oturur.
Zamanla saçım kısalır ve aynada kendime bakarım. Sonrasında eve gidip trenimle oynarım.
Örnek 2: Kreşte Annem Gidiyor, Sonra Geri Geliyor (3-4 yaş)
Sabahları kreşe giderim. Kapıda öğretmenim Ayşe beni karşılar.
Annem bana sarılır ve “Görüşürüz” der. Ardından işe gider.
Bazen üzülürüm, bu normaldir. Öğretmenim üzüldüğümü anlar ve yanıma gelir.
Kreşte genellikle oyun oynarım, yemek yerim ve dinlenirim.
Öğle uykusundan sonra annem geri gelir. Annem her gün geri gelir.
Bu örnekte “her gün” ifadesini bilinçli kullandık. Çünkü burada kesinlik çocuğa güven verir ve gerçeği yansıtır. Ancak emin olmadığınız bir bilgiyi kesin dille asla yazmayın.
Örnek 3: Oyunda Sıra Beklemek (5-7 yaş)
Arkadaşlarımla kutu oyunu oynamayı severim. Bu oyunda herkes sırayla zar atar.
Sıra bende değilken arkadaşımın zarını izlerim. Arkadaşlarım da benim sıramı bekler.
Beklemek bazen uzun gelir. Bu durumda içimden beşe kadar sayabilirim.
Bazen kazanırım, bazen kaybederim. Oyun yine de eğlencelidir ve sonra yeniden oynarız.
Sosyal Öyküyü Okurken: Sunuş İpuçları
Aslında yazmak işin yarısıdır. Öte yandan nasıl okuduğunuz da sonucu belirgin biçimde etkiler. Aşağıdaki ilkeler evde en çok fark yaratanlardır.
Olaydan birkaç gün önce başlayın: İlk okumayı sakin bir anda yapın. Ardından üç ile beş gün boyunca günde bir kez tekrarlayın.
Kriz anında okumayın: Çünkü ağlama ya da öfke sırasında öykü işlemez. Aksine önce çocuğun sakinleşmesine eşlik edin.
Ceza gibi kullanmayın: “Bak, öyküde ne yazıyordu?” cümlesi öyküyü bir azar aracına çevirir. Dolayısıyla çocuk kitapçıktan kaçmaya başlar.
Anlamayı kontrol edin: Okuduktan sonra “Makine çalışınca ne olur?” gibi kısa sorular sorun. Böylece öykünün gerçekten anlaşılıp anlaşılmadığını görürsünüz.
Oyuna taşıyın: Öyküyü okuduktan sonra ayıcıkla berber oyunu kurun. Bu konuda sembolik oyun yazımız fikir verir.
Yavaşça geri çekin: Çocuk durumu rahat yaşamaya başlayınca okuma sıklığını azaltın. Zamanla kitapçık yalnızca bir hatırlatıcı olarak rafta kalır.
Sosyal Öyküde Sık Yapılan 5 Hata
Öyküyü kurallarla doldurmak: “Ağlamayacağım, kıpırdamayacağım” gibi cümleler öyküyü bir sözleşmeye çevirir. Oysa amaç, durumu açık hale getirmektir.
Olumsuz ve korkutucu kelimeler: “Acımayacak” demek, aklına acıyı getirir. Bunun yerine “Saçlarım kesilirken hiçbir şey hissetmem” gibi nötr bir anlatım seçin.
Çok uzun metin: Genellikle küçük çocuk on beşinci cümlede dikkatini kaybeder. Bu yüzden her öyküde tek bir duruma odaklanın.
Tek seferlik okuma: Bir kez okuyup sonucu beklemek gerçekçi değildir. Özellikle ilk hafta düzenli tekrar şarttır.
Gerçeğe uymayan bilgi: Öyküde “beş dakika” yazıp yarım saat beklemek, çocuğun öyküye güvenini sarsar. Dolayısıyla süreleri ve adımları gerçekçi yazın.
Sosyal Öykü İşe Yarıyor mu? Araştırmalar Ne Diyor?
Bu soruya dürüst bir cevap vermek istiyoruz. Çünkü sosyal öykü yaygın ve sevilen bir yöntem, ancak etkisi her çocukta aynı değil.
Öncelikle ABD’deki NCAEP ekibinin 2020 raporu, otizmde kanıta dayalı 28 uygulamayı listeler. Sosyal anlatılar da bu listede yer alır. Nitekim rapor bu sonuca 21 çalışmayı inceleyerek ulaşır.
Öte yandan iki eski derleme daha temkinlidir. Reynhout ve Carter 2006 derlemesi etkinin çocuktan çocuğa çok değiştiğini bildirir. Ayrıca çoğu çalışmada öykünün başka yöntemlerle birlikte kullanıldığını vurgular.
Kokina ve Kern 2010 meta analizi ise genel etkiyi düşük ile şüpheli arasında bulur. Buna karşın öykü, uygunsuz davranışları azaltmada beceri öğretmekten daha etkilidir. Ayrıca çocuk öyküyü kendisi okuduğunda sonuçlar daha iyidir.
Bizim çıkardığımız sonuç şu: Sosyal öykü tek başına bir terapi değildir. Aksine iyi kurulmuş bir destek planının parçası olarak, özellikle yeni durumlara hazırlıkta değerlidir.
Floortime ve Terapiyle Birlikte Sosyal Öykü
Özellikle DIR/Floortime yaklaşımında önce ilişki ve duygusal düzenleme gelir. Bu nedenle sosyal öyküyü ezber değil, çocukla paylaşılan bir hikâye olarak görürüz.
Örneğin berber öyküsünü okuduktan sonra yerde birlikte oynarız. Ardından ayıcığın saçını keseriz ve makine sesini taklit ederiz.
Ayıcık korktuğunda ise onu teselli ederiz. Böylece çocuk duyguyu oyunda güvenle yaşar. Ayrıntılar için DIR/Floortime nedir sayfamıza bakın.
Bunun yanında terapide uzman rolleri de birbirini tamamlar. Dil ve konuşma terapisti öykünün dilini çocuğun anlama düzeyine göre ayarlar. Ergoterapist ise duyusal tetikleyicileri ve düzenleme stratejilerini öyküye ekler.
Ayrıca açıkça belirtelim: Merkezimizde tanı koymuyoruz. Bu nedenle tanı sorusu varsa çocuk ve ergen psikiyatristine yönlendiririz.
Bu açıdan otizm terapi yöntemleri karşılaştırmamız da yol gösterir.
Ne Zaman Uzmana Danışmalı?
Sosyal öykü birkaç hafta düzenli kullanılmasına rağmen işe yaramıyorsa bir değerlendirme planlayın. Özellikle şu durumlarda beklemeyin:
Zorlanma günlük hayatı kısıtlıyorsa: Örneğin çocuk kreşe, berbere ya da markete hiç giremiyorsa.
Öyküyü anlamıyorsa: Basit sorulara cevap veremiyor ve resimlerle bağ kuramıyorsa bir dil değerlendirmesi gerekir.
Tepkiler giderek ağırlaşıyorsa: Kendine zarar verme ya da uzun krizler varsa önce çocuk doktoruna başvurun.
Konuşma ve sosyal iletişim de geride ise: Bu durumda dil ve konuşma terapisi ile ergoterapi birlikte yol çizer.
Sosyal Öykü Hakkında 3 Yanlış İnanış
“Sosyal öykü yalnızca otizmli çocuklar içindir.” Aksine kaygılı ya da DEHB’li çocuklarda da işe yarar.
“Hazır bir öykü indirmek yeterlidir.” Hazır metinler genellikle fikir verir. Ancak kişiye özel fotoğraf ve ayrıntı, öykünün gücünü belirgin biçimde artırır.
“Öykü davranışı hemen düzeltir.” Aslında öykü bir hazırlık aracıdır. Dolayısıyla düzenli tekrar ve gerçek deneyimle birlikte zamanla etki gösterir.
Sıkça Sorulan Sorular
Sosyal öykü nedir?
Sosyal öykü, çocuğa yaklaşan bir durumu kısa, olumlu ve kişisel cümlelerle önceden anlatan hikâyedir. Carol Gray 1991 yılında otizmli öğrenciler için geliştirdi.
Sosyal öykü ile sosyal hikâye arasında fark var mı?
Hayır, ikisi aynı yöntemdir. Akademik yayınlarda genellikle “sosyal öykü”, aileler arasında ise “sosyal hikâye” ifadesi yaygındır.
Sosyal öykü kaç yaşında kullanılır?
Resimleri ve basit cümleleri anlayan çocukta, genellikle iki buçuk ile üç yaş civarında başlarız. Ergenlik çağında da metin biçiminde kullanmaya devam ederiz.
Sosyal öykü ne kadar uzun olmalı?
Küçük çocuklarda beş ile on cümle yeterlidir. Her sayfaya tek cümle ve tek görsel koyun, öyküyü tek bir duruma odaklayın.
Sosyal öyküyü ne sıklıkla okumalıyım?
Olaydan üç ile beş gün önce başlayın ve günde bir kez, sakin bir anda okuyun. Ardından çocuk durumu rahat yaşamaya başlayınca sıklığı azaltın.
Konuşmayan çocukta sosyal öykü işe yarar mı?
Çocuk resimleri anlıyorsa evet. Bu durumda gerçek fotoğraflı, sayfa başına tek kelimelik ya da çok kısa cümleli öyküler hazırlarız.
Sosyal öykü bilimsel olarak etkili mi?
NCAEP 2020 raporu sosyal anlatıları otizmde kanıta dayalı uygulamalar arasında sayar. Bununla birlikte meta analizler etkinin çocuktan çocuğa değiştiğini gösterir. Bu yüzden onu tamamlayıcı bir araç olarak kullanırız.
Hazır sosyal öykü örnekleri kullanabilir miyim?
Fikir almak için evet. Ancak çocuğun adını, gerçek mekânı ve sevdiği nesneleri ekleyerek öyküyü kişiselleştirin. Böylece öykü çok daha etkili olur.
Sosyal öykü hazırlamak için hangi uzmana danışmalıyım?
Dil ve konuşma terapisti öykünün dilini, ergoterapist ise duyusal stratejileri planlar. Ancak tanı sorusu varsa çocuk ve ergen psikiyatristine başvurun.
Özetle sosyal öykü, çocuğun belirsizlikten korkmadan yeni bir duruma hazırlanmasına yardım eden sade bir araçtır. Kısa yazın, olumlu anlatın ve çocuğun kendi dünyasından görseller kullanın. Ancak birkaç haftada fark görmezseniz bir değerlendirme planlayın.
Benzer konularda stimming, ekolali ve çocuğa kitap okuma yazılarımıza da göz atın.
Kaynaklar ve İleri Okuma
Bu yazıyı hazırlarken sosyal öyküler üzerine yayımlanmış derleme ve rapordan yararlandık. Aşağıdaki bağlantılar konuyu daha ayrıntılı ele alır.
- Carol Gray Social Stories, yöntemin geliştiricisinin resmi sitesi.
- Steinbrenner JR ve ark. Evidence-Based Practices for Children, Youth, and Young Adults with Autism, NCAEP, UNC, 2020.
- Reynhout G, Carter M. Social Stories for children with disabilities, Journal of Autism and Developmental Disorders, 2006.
- Kokina A, Kern L. Social Story interventions for students with autism spectrum disorders: a meta-analysis, Journal of Autism and Developmental Disorders, 2010.
